Επιτρέψτε μας να ξεκινήσουμε το παρόν άρθρο με μια ερώτηση. Ποιό είναι το πιο συχνό λάθος στο σχεδιασμό του φωτισμού στα εστιατόρια και στους χώρους αναψυχής; Δυστυχώς ακόμα και σήμερα ο τεχνητός φωτισμός αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως υποκατάστατο του φυσικού φωτός τις νυκτερινές ώρες, δηλαδή μόνο ως μια βασική τεχνολογία που εξασφαλίζει ικανοποιητικά επίπεδα ορατότητας και όχι ως ένας από τους βασικότερους παράγοντες που επηρεάζει την ανθρώπινη ψυχολογία, διάθεση και υγεία.  Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων η επαγγελματική και ανεξάρτητη από πωλήσεις φωτιστικού εξοπλισμού μελέτη φωτισμού, δεν περιλαμβάνεται στον προυπολογισμό ενός έργου. Το άμεσο αποτέλεσμα είναι ότι ο πρόχειρα και μη-επαγγελματικά σχεδιασμένος φωτισμός θέτει σε κίνδυνο την ίδια την οικονομική επένδυση του έργου, αφού δεν συμβάλλει στη δημιουργία ενός ποιοτικού εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος. Επιπλέον, οι εμπορικές εταιρίες έχουν επιβάλλει εντέχνως τη στρατηγική πωλήσεων τους, δηλαδή ότι η διαδικασία σχεδιασμού μιας εγκατάστασης φωτισμού περιορίζεται στην επιλογή του φωτιστικού εξοπλισμού. Τα αποτελέσματα της πρακτικής αυτής, που υπό τις τρέχουσες δυσμενείς οικονομικές συνθήκες απαξιώνεται διαρκώς αφού είναι μια πρακτική ενεργοβόρα και κοστοβόρα, είναι φανερά στη κακή νυχτερινή εικόνα πολλών εστιατορίων και χώρων αναψυχής.   

Τύποι φωτισμού

Γενικός φωτισμός

Εάν η δημιουργία ατμόσφαιρας σε ένα εστιατόριο είναι ο κύριος στόχος της μελέτης φωτισμού, τότε όλα τα χωνευτά ή εξωτερικής στήριξης φωτιστικά την οροφή θα πρέπει έχουν κατευθυνόμενη και όχι σταθερή δέσμη φωτός. Ο σημειακός φωτισμός με κατεύθυνση από πάνω προς τα κάτω είναι επιθυμητό να μην χρησιμοποιείται ως γενικός φωτισμός αλλά ως φωτισμός ανάδειξης συγκεκριμένων διακοσμητικών στοιχείων ή αρχιτεκτονικών λεπτομερειών του χώρου.

Μια από τις πιο διαδεδομένες τεχνικές φωτισμού εστιατορίων και χώρων αναψυχής είναι ο επιλεκτικός φωτισμός του τραπεζίου με μια εξαιρετικά στενή δέσμη φωτός (8^ο – 10^ο) από χωνευτά ή εξωτερικής στήριξης σποτς στην οροφή. Η τεχνική αυτή έχει σαν στόχο να μιμηθεί το φως των κεριών και βοηθάει αποτελεσματικά στη δημιουργία οικειότητας καθώς ορίζει με σαφήνεια τον ιδιαίτερο χώρο ενός τραπεζίου. Η δυσκολία της τεχνικής αυτής είναι ότι η φωτεινή δέσμη θα πρέπει να εστιαστεί με απόλυτη ακρίβεια στο τραπεζι. Εάν αυτό δεν επιτευχθεί, τότε προκαλείται θάμβωση στους πελάτες και δημιουργούνται μη κολακευτικές σκιάσεις στα πρόσωπα τους. Για το λόγο αυτό, κατά το τελευταίο στάδιο της εργασίας ενός μελετητή φωτισμού περιλαμβάνει την ακριβή ρύθμιση και εστίαση όλων των φωτιστικών με κατευθυνόμενη δέσμη, έτσι να εξασφαλιστεί ότι το τελικό αποτέλεσμα θα είναι σύμφωνο με τα όσα σχεδιάστηκαν.

Η τεχνική φωτισμού με κατεύθυνση από κάτω προς τα πάνω μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ποικίλους τρόπους και είναι αποτελεσματική στη διαδικασία της δημιουργίας στρωμάτων ή επιπέδων φωτισμού καθώς προσθέτει δράμα στην συνολική εικόνα ενός χώρου, όπως για παράδειγμα ο φωτισμός από κάτω προς τα πάνω μιας κολώνας ή της βάσης ενός τοίχου δημιουργεί ένα θεατρικό και οπτικά ενδιαφέρον αποτέλεσμα. Μια συχνή εφαρμογή της τεχνικής αυτής είναι η ενσωμάτωση γραμμικού φωτισμού πίσω από καθίσματα για το διακριτικό και απαλό φωτισμό των κάθετων επιφανειών, ειδικά όσων έχουν κάποια υφή. Η τεχνική αυτή μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική με τη χρήση χρώματος.

Φωτισμός ανάδειξης

Η  επιλεκτική ανάδειξη της υφής, της φόρμας και του χρώματος των διάφορων επιφανειών στο χώρο καθώς και των διακοσμητικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων αυτού, είναι ένα σημαντικό συστατικό κάθε ολοκληρωμένης μελέτης φωτισμού. Έργα τέχνης, όπως πίνακες, φωτογραφίες και γλυπτά, διακοσμητικά αντικείμενα, συνθέσεις λουλουδιών, φυτά και δέντρα μπορούν να αναδειχτούν αποτελεσματικά με τον κατάλληλο φωτισμό ανάδειξης. Για το σκοπό συνήθως χρησιμοποιούνται είτε χωνευτά στην οροφή φωτιστικά τύπου downlight με κατευθυνόμενη δέσμη και λαμπτήρες χαμηλής τάσης αλογόνου με διχρωικό ανακλαστήρα είτε σποτς εξωτερικής στήριξης στην οροφή ή στον τοίχο. Ένα μεγάλο φυτό ή δέντρο τοποθετημένο στον εσωτερικό χώρο ενός εστιατορίου μπορεί να αναδειχτεί για παράδειγμα με το κατάλληλο φωτισμό από κάτω προς τα πάνω.

Εσοχές και φατνώματα στην οροφή ή και στους τοίχους είναι επίσης αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες που προσφέρουν εξαιρετικές ευκαιρίες για διακριτικό έμμεσο φωτισμό. Οι φωτεινές πηγές που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται στις εφαρμογές αυτές είναι είτε οι λαμπτήρες φθορισμού με ειδικά χρωματιστά φίλτρα, οι λαμπτήρες ψυχράς καθόδου καθώς και οι λαμπτήρες χαμηλής τάσης xenon. Βεβαίως οι λεπτομέρειες έμμεσου φωτισμού αυτές χρειάζονται πάντοτε ιδιαίτερη προσοχή στο σχεδιασμό τους αφού πολύ συχνά επιτυγχάνονται πολύ υψηλότερα επίπεδα ομοιόμορφου φωτισμού από τα επιθυμητά.

Διακοσμητικός φωτισμός

Ο χαμηλός, διακριτικός φωτισμός στο κέντρο του τραπεζιού δημιουργεί μια ατμόσφαιρα ζεστασιάς και οικειότητας που είναι πάντοτε επιθυμητή σε ένα περιβάλλον εστιατορίου ή χώρου αναψυχής. Είναι γεγονός ότι παρά τις όποιες τεχνολογικές προόδους στο θέμα του φωτισμού, η παρουσία κεριών στα τραπέζια είναι μάλλον απίθανο να εκλείψει τελείως, αφού αποτελεί μια πρώτης τάξης λύση τοπικού φωτισμού που μάλιστα απευθύνεται με τρόπο άμεσο και θετικό στα ανθρώπινα συναισθήματα και αισθήσεις.

Συχνά γίνεται προσπάθεια μίμησης του ζεστού φωτός των κεριών με τη χρήση επιτραπέζιων διακοσμητικών φωτιστικών με υφασμάτινο ή γυάλινο χρωματιστό καπέλο. Το εμφανές μειονέκτημα της λύσης αυτής είναι ότι τα φωτιστικά αυτά αποτελούν ένα επιπλέον στοιχείο στο τραπέζι, γεγονός που μπορεί να αποτελέσει πρακτικό πρόβλημα ειδικά σε εστιατόρια ή χώρους αναψυχής που επιλέγουν να έχουν μικρά τραπέζια έτσι ώστε να εξυπηρετήσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κοινό. Επίσης απαιτείται η ύπαρξη μιας παροχής ρεύματος σε κάθε τραπέζι κάτι που μπορεί να είναι δύσκολο ειδικά σε τραπέζια που βρίσκονται μακριά από τους περιμετρικούς τοίχους και προς τη μέση του χώρου. Η λύση αυτή επίσης δεν μπορεί να λειτουργήσει ικανοποιητικά όταν η διάταξη των τραπεζιών αλλάζει συχνά ανάλογα με τις ανάγκες του χώρου. Η χρήση επιτραπέζιων φωτιστικών με μπαταρίες ή σύγχρονων εκδοχών του κεριού, δεν είναι επίσης σπάνιο φαινόμενο και θα μπορούσε να αποτελέσει αξιόλογη εναλλακτική πρόταση για τον τοπικό φωτισμό των τραπεζιών.

Τα κρεμαστά διακοσμητικά φωτιστικά ακριβώς πάνω από κάθε τραπέζι είναι μια ακόμα λύση τοπικού φωτισμού, εάν και έχουν συνδεθεί περισσότερο με τις σύγχρονες πολυεθνικές αλυσίδες καταστημάτων καφέ (coffee-shops). Από τα μικρά σύγχρονα διακοσμητικά φωτιστικά με κρύσταλλο murano μέχρι τα ανοξείδωτα βιομηχανικού τύπου καπέλα ή τα κλασσικά υφασμάτινα καπέλα, οι επιλογές στα φωτιστικά αυτά είναι απεριόριστες. Το μειονέκτημα μιας τέτοιας λύσης είναι ότι περιορίζει την ευελιξία στη χρήση του χώρου ειδικά εάν η διάταξη των τραπεζιών είναι πιθανό να αλλάζει αρκετά συχνά. Εναλλακτικά τα φωτιστικά θα μπορούσαν να είναι επιδαπέδια ή να τοποθετηθούν στον τοίχο. Σε όλες τις περιπτώσεις η επιλογή του υλικού που αφενός  καλύπτει τη πηγή φωτισμού και περιορίζει την πρόκληση ενοχλητικών θαμβώσεων και αφετέρου διαχέει, δίνει χρώμα και υφή στο εκπεμπόμενο φως είναι πρωτίστης σημασίας στην επιλογή του κατάλληλου διακοσμητικού φωτιστικού.

Φωτισμός δημιουργίας ειδικών εφε

 Ολοένα και συχνότερη είναι τα τελευταία χρόνια, η χρήση τεχνικών θεατρικού φωτισμού και ειδικά τροποποιημένου θεατρικού εξοπλισμού στις εφαρμογές αρχιτεκτονικού φωτισμού. Ο χώρος των εστιατορίων υπήρξε από τους πρώτους που αξιοποίησε τις τεχνικές αυτές για τη δημιουργία μοναδικών οπτικών εφε. Οι τεχνικές αυτές δεν περιορίζονται στη χρήση εναλλαγής χρωμάτων ή στις προβολές λογοτύπων και σχημάτων αλλά εισαγάγουν τεχνικές δυναμικού φωτισμού. Οι προβολές με τη χρήση gobos (ζωγραφισμένες, εγχάρακτες ή σχηματισμένες εικόνες σε ένα μικρό κομμάτι γυαλιού ή μέταλλου τοποθετούνται σε μια ειδική υποδοχή μπροστά από ένα ισχυρό προβολέα στενής δέσμης και προβάλλονται σε κάποια απόσταση) μπορούν να καλύψουν μεγάλες οριζόντιες ή κάθετες επιφάνειες και να προσδώσουν επιπλέον ενδιαφέρον στην εικόνα του χώρου. Από την απλή προβολή του ονόματος και λογοτύπου του εστιατορίου στο πάτωμα ή τον τοίχο της  εισόδου του, μέχρι την ανάδειξη του φυλλώματος ενός δέντρου με την προβολή κινουμένων σχεδίων με φύλλα και μέχρι την αναπαράσταση μιας πλήρους κίνησης του ήλιου από το ξημέρωμα ως τη δύση του σε ένα bar, οι δυνατότητες των προβολών είναι πραγματικά απεριόριστες.

Τα συστήματα φωτισμού με οπτικές ίνες εξαιτίας των ιδιαίτερων δυνατοτήτων διακοσμητικού και δυναμικού φωτισμού που προσφέρουν, ειδικά τις εναλλαγές χρωμάτων, είναι ιδανικά για το περιβάλλον των εστιατόριων και η χρήση τους στους χώρους αυτούς είναι πλέον εξαιρετικά διαδεδομένη. Οι συνεχείς βελτιώσεις στην τεχνολογία των συστημάτων αυτών έχει οδηγήσει στη ύπαρξη πιο ισχυρών πηγών φωτισμού, πιο αξιόπιστων φακών που προσαρμόζονται στις άκρες των ινών και  σε μια αξιοπρόσεκτη αύξηση στο συνολικό μήκος των ινών που μπορούν να μεταφέρουν αποτελεσματικά δηλαδή χωρίς σημαντικές απώλειες το εκπεμπόμενο φως (κατ’ ελάχιστο 15 – 20 μέτρα). Οι δημιουργικές δυνατότητες των συστημάτων αυτών δεν περιορίζονται μόνο στα κλασσικά εφε όπως για παράδειγμα τη δημιουργία έναστρων ουρανών ή άλλων διακοσμητικών σχημάτων στις οροφές ενός χώρου, αλλά όλο και περισσότερο επεκτείνονται σε εφαρμογές τόσο γενικού φωτισμού όσο και φωτισμού ανάδειξης καθώς και σε εφαρμογές εξωτερικού φωτισμού. Τα συστήματα αυτά απαιτούν λεπτομερή σχεδιασμό από το μελετητή φωτισμού που σε συνεργασία με τον κατασκευή προδιαγράφει με ακρίβεια τα μέρη του συστήματος ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες του έργου. Η άποψη ότι τα συστήματα φωτισμού με οπτικές ίνες αποτελούν μια ακριβή λύση από άποψη αρχικής επένδυσης, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αφού τα συστήματα αυτά προσφέρουν μοναδικές λύσεις που θα ήταν αδύνατες με τα συμβατικά συστήματα φωτισμού και το κόστος τους θα πρέπει να συγκρίνεται με το μακροπρόθεσμο κόστος συντήρησης και λειτουργίας μιας εγκατάστασης συμβατικού φωτισμού.

Οι λαμπτήρες νέον έχουν χρησιμοποιηθεί κατά κόρον σε εστιατόρια κυρίως για τις φωτεινές επιγραφές στις προσόψεις των κτιρίων. Οι συγγενείς τους λαμπτήρες ψυχράς καθόδου είναι πιο πρακτικοί, σημαντικά πιο φωτεινοί και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ποικίλες εφαρμογές στο εσωτερικό ενός χώρου, κυρίως σε εφαρμογές έμμεσου φωτισμού. Οι γραμμικοί αυτοί λαμπτήρες  εκπέμπουν ένα απαλό ζεστό λευκό ή χρωματιστό φως προς τοίχους, ταβάνια ή δάπεδα. Η ευκολία στη φωτορύθμιση των πηγών αυτών, η χαμηλή τάση λειτουργίας τους και η μεγάλη διάρκεια ζωής τους ευνοεί τη χρήση τους ως ένα επιπλέον διακοσμητικό στοιχείο φωτισμού στα εστιατόρια και στους χώρους αναψυχής.

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας  BSc MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Τα εστιατόρια και οι χώροι αναψυχής, ως οι κατεξοχήν χώροι κοινωνικής συνεύρεσης και επικοινωνίας βρίσκονται πάντοτε στο προσκήνιο της σύγχρονης αστικής ζωής, αντανακλώντας τις συνήθειες και την κουλτούρα της κάθε κοινωνίας. Μέσα σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού και υψηλών απαιτήσεων, ο σχεδιασμός των χώρων αυτών απαιτεί εκτεταμένες συνεργασίες μεταξύ της αρχιτεκτονικής, της διακόσμησης, των γραφικών και άλλων σύγχρονων τεχνών και τεχνικών οπτικής επικοινωνίας καθώς και τη δημιουργική ενσωμάτωση μουσικής, διαφήμισης, πολυμέσων και τεχνικών δοκιμασμένων επί σειρά ετών στο χώρο του θεάματος. Η κυριάρχη τάση στις μέρες μας είναι η δημιουργία θεματικών εστιατορίων και χώρων αναψυχής, με το κύριο ζητούμενο να είναι πάντοτε η δημιουργία ενός χώρου με προσωπικότητα και χαρακτήρα, ο οποίος ως ένα καλά στημένο σκηνικό να ανταποκρίνεται και αν είναι δυνατόν να υπερβαίνει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του κοινού. Μέσα στο απαιτητικό και πολύπλευρο αυτό πλαίσιο, ο τεχνητός φωτισμός καλείται σε συνεργασία με την αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση, να εκπληρώσει το σημαντικό έργο της δημιουργίας της κατάλληλης ατμόσφαιρας, η οποία όχι μόνο να αναδεικνύει τις ιδιαίτερες ποιότητες του χώρου αλλά και να ενισχύει τα αισθήματα άνεσης, χαλάρωσης, ηρεμίας, ευχαρίστησης, ευεξίας, χαράς και κεφιού των παρευρισκομένων.

Σχεδιάζοντας το φως

Πρωταρχικός στόχος της επαγγελματικής μελέτης φωτισμού εστιατορίων και χώρων αναψυχής και του σχεδιασμού των συστημάτων που την υποστηρίζουν, είναι η πλήρης ικανοποίηση τόσο των γενικών όσο και των ειδικών αναγκών σε φωτισμό όσων χρησιμοποιούν το χώρο, με την ταυτόχρονη ελαχιστοποίηση της ενέργειας που καταναλώνεται. Ο φωτισμός θα πρέπει να λειτουργεί αρμονικά και σύμφωνα με την αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση, ενώ κύριος  στόχος παραμένει πάντα να είναι ορατά τα αποτελέσματα του φωτισμού και όχι οι πηγές φωτός. Επιπλεόν η εγκατάσταση θα πρέπει να συναρμολογείται και συντηρείται εύκολα και να προσφέρει ευελιξία σε μελλοντικές αλλαγές στη διάταξη του χώρου.

Το τελικό αποτέλεσμα του φωτισμού (οπτικό και ψυχολογικό αφού ο φωτισμός απευθύνεται άμεσα στις ανθρώπινες αισθήσεις), είναι εξίσου σημαντικό με τα μέσα που το υποστηρίζουν (φωτιστικά, φωτεινές πηγές, οπτικά εξαρτήματα κα) και ο εξοπλισμός που θα χρησιμοποιηθεί θα πρέπει να εκφράζει και να αναδεικνύει τη συγκεκριμένη ταυτότητα του κάθε εστιατορίου και χώρου αναψυχής μέσα σε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να συγχέεται η διαδικασία επιλογής του κατάλληλου εξοπλισμού (φωτιστικών, συστημάτων ελέγχου κλπ) με τη διαδικασία, τους στόχους και τα αποτελέσματα μιας ολοκληρωμένης μελέτης φωτισμού, η οποία πραγματοποιείται από ειδικό σύμβουλο – μελετητή.

Στόχος είναι η δημιουργία ενός φωτεινού και όχι φωτισμένου χώρου, όπου ο κατάλληλα σχεδιασμένος φωτισμός αναδεικνύει την ατμόσφαιρα, το χαρακτήρα, την αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση, ως αποτέλεσμα μιας δημιουργικής διαδικασία με κέντρο τον άνθρωπο που χρησιμοποιεί το χώρο και τις ανάγκες του και μάλιστα μέσα σε ένα πλαίσιο όπου η ποιότητα του φωτός σε αντίθεση με την ποσότητα του, δημιουργεί αξιομνημόνευτες εμπειρίες.

Σε καμία άλλη εφαρμογή αρχιτεκτονικού φωτισμού ο ρόλος του επαγγελματία μελετητή φωτισμού - σε αντίθεση με τις ενεργοβόρες και κοστοβόρες ‘δωρεάν’ μελέτες φωτισμού που προωθούν εντέχνως οι εμπορικές εταιρίες φωτιστικού εξοπλισμού προς υποστήριξη πωλήσεων - δεν είναι τόσο αναγκαίος αλλά και ταυτόχρονα απαιτητικός.  Και αυτό γιατί καλείται να ξεφύγει από την αμιγώς ‘φωτομετρική’ προσέγγιση του φωτισμού που βασίζεται στην εξασφάλιση των αναγκαίων lux (μονάδα μέτρησης φωτισμού επιφάνειας) για μια δραστηριότητα και να προχωρήσει στη δημιουργία μοναδικών και αυθεντικών ατμοσφαιρών με φαντασία και δημιουργική ελευθερία. Η συμμετοχή στην ομάδα σχεδιασμού και μάλιστα από τα αρχικά σταδία της διαδικασίας, ενός ειδικού στο φωτισμό για την πλήρη ανάπτυξη και αξιοποίηση των δυνατοτήτων του μέσου κρίνεται αναγκαία. Ο μελετητής φωτισμού με την επαγγελματική εμπειρία και τις γνώσεις του, μπορεί να εξελίξει και να υλοποιήσει τις αρχικές σκέψεις του αρχιτέκτονα και του διακοσμητή, να τις κάνει πιο αποτελεσματικές, δημιουργώντας πρωτότυπες λεπτομέρειες φωτισμού και προτείνοντας πρακτικές λύσεις σε κάθε σύνθετο πρόβλημα. Το ζητούμενο παραμένει πάντοτε η μέγιστη δυνατή ενσωμάτωση των λεπτομερειών φωτισμού στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση του χώρου.

Απαιτήσεις φωτισμού

Τα εστιατόρια και οι χώροι αναψυχής είναι πρωτίστως χώροι κοινωνικής συνεύρεσης και επικοινωνίας και για το λόγο αυτό ο  φωτισμός θα πρέπει όχι μόνο να κολακεύει φυσιογνωμικά τα πρόσωπα των παρευρισκομένων αλλά ταυτόχρονα να μην προκαλεί ενοχλητικές θαμβώσείς (παρουσία έντονων ακάλυπτων πηγών φωτός ή αντανακλάσεων σε στυλπνές επιφάνειες στο οπτικό πεδίο του παρατηρητή). Οι πελάτες ενός εστιατορίου πρέπει να αισθάνονται ότι ο φωτισμός είναι φιλικός και άνετος και να είναι  σε θέση να διαβάσουν το μενού με ευκολία (η ηλικία βέβαια είναι καθοριστικός παράγοντας αφού ένας ηλικιωμένος απαιτεί σημαντικά υψηλότερα επίπεδα φωτισμού από έναν νεότερο για να εκτελέσει την ίδια εργασία).

Επίπρόσθετα ο φωτισμός θα πρέπει να προσδίδει ενδιαφέρον στο χώρο. Η οπτική μονοτονία προκαλεί κούραση και ανία. Αυτός είναι ο λόγος που ο φωτισμός των καταστημάτων τύπου ταχυφαγείας έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να μην ευνοεί την μακρόχρονη παραμονή των πελατών στο χώρο. Έχει αποδειχτεί από σχετικές έρευνες, ότι ο αριθμός των πελατών που θα επιθυμούσαν να παραμείνουν σε ένα χώρο με έντονο και ομοιόμορφο φωτισμό για μεγάλο χρονικό διάστημα είναι αξιοσημείωτα μικρός. Αυτό που είναι σημαντικό να κατανοηθεί, είναι ότι ο φωτισμός σχεδιάζεται κάθε φορά έτσι ώστε να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες λειτουργικές και αισθητικές ανάγκες ενός συγκεκριμένου χώρου και όχι ακολουθώντας έτοιμες λύσεις ή τεχνικές.

Ένα τα πιο συνηθισμένα λάθη στο σχεδιασμό φωτισμού εστιατορίων και χώρων αναψυχής είναι ακριβώς στο θέμα της ισορροπίας στις διάφορες τεχνικές φωτισμού που χρησιμοποιούνται. Συνήθως επιλέγεται λανθασμένα μια και μόνη τεχνική φωτισμού για παράδειγμα άμεσος φωτισμός από πάνω προς τα κάτω που συχνά επιτυγχάνεται από αμέτρητες σειρές χωνευτών στην οροφή φωτιστικών με συμπαγείς λαμπτήρες φθορισμού χωρίς καμία περαιτέρω πρόβλεψη για τις υπόλοιπες ανάγκες του χώρου. Ο ομοιόμορφος, στατικός φωτισμός σπανίως δημιουργεί ένα ενδιαφέρον εσωτερικό περιβάλλον και εξίσου σπάνια δημιουργεί άνεση και χαλάρωση σε όσους χρησιμοποιούν το χώρο. Το μυστικό είναι η δημιουργία μιας σειράς από επίπεδα – στρώματα φωτισμού όπως θα αναλυθεί στη συνέχεια, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται οπτική ποικιλία και ενδιαφέρον.

Θεόδωρος Δ. Κοντορήγας BSc MBA MSc PLDA SLL

Θεόδωρος Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Λεζάντα φωτογραφικού υλικού

Ο φωτισμός του εστιατορίου Ophim στο Soho του Λονδίνου συνδυάζει αρμονικά ψυχρούς και ζεστούς τόνους για τη δημιουργία μιας ενδιαφέρουσας εικόνας.

Interior design: Fitch, Lighting design: MBLD (Maurice Brill, Rob Honeywill, Theodore Kontorigas)

Οι όροι ΄θεατρικός φωτισμός’ και ‘θεατρικότητα’ χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στον αρχιτεκτονικό φωτισμό για την ακριβέστερη περιγραφή ενός περιβάλλοντος όπου ο τεχνητός φωτισμός έχει σχεδιαστεί με βασική προτεραιότητα τη δημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας ανάλογα με τη χρήση του χώρου κατά τη διάρκεια της ημέρας ή/και της νύκτας. Επίσης συχνά ο φωτισμός που προσθέτει ένταση, δυναμισμό και τελικά ενδιαφέρον σε ένα εσωτερικό ή εξωτερικό χώρο, χαρακτηρίζεται ως ‘δραματικός’. Οι συχνές αυτές αναφορές και παραπομπές στο χώρο του θεάτρου αλλά και γενικότερα στον ευρύτερο χώρο του θεάματος δεν είναι καθόλου τυχαίες. Οι χώροι αυτοί, με συσσωρευμένη εμπειρία και πλούτο αισθητικών στυλ, υπήρξαν πάντοτε και συνεχίζουν να είναι πεδία δημιουργικών πειραματισμών και εφαρμογής πρωτοποριακών ιδεών. Για το λόγο αυτό αποτελούν και μια από τις σημαντικότερες και αυθεντικότερες πήγες έμπνευσης για κάθε μελετητή φωτισμού. Στους χώρους αυτούς ο σχεδιασμός φωτισμού ξεφεύγει από την αυστηρά τεχνοκρατική του φύση και γίνεται πολύ περισσότερο ‘τέχνη’, εξυπηρετώντας βέβαια πάντοτε την τέχνη του δημιουργού επί σκηνής.

Αρκετοί είναι βέβαια οι αρχιτέκτονες, οι μηχανικοί και οι μελετητές που είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικοί ως προς τη χρήση και τη σημασία των όρων αυτών. Ο φόβος τους είναι ότι οι τεχνικές αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο αρχιτεκτονικό περιβάλλον, αποκλειστικά και μόνο για τη δημιουργία ενός εύκολου εντυπωσιασμού, χωρίς την απαραίτητη κατανόηση και το σεβασμό στην αρχιτεκτονική δημιουργία. Η αλήθεια είναι ότι η τεραστία ανάπτυξη στην τεχνολογία τόσο του αρχιτεκτονικού όσο και του θεατρικού εξοπλισμού στις μέρες μας, εμπεριέχει σημαντικούς κινδύνους από την αλόγιστη και ‘εύκολη’ χρήση των πανίσχυρων αυτών εργαλείων. Αυτό που θα πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι η τεχνολογία είναι διαθέσιμη, αλλά μόνο για να εξυπηρετήσει μια ιδέα, ένα σκοπό, ένα όραμα.

Θεατρικός φωτισμός

Το θέατρο έχει πολλές μορφές. Μπορεί να είναι τόσο διαφορετικό όσο μια παράσταση για έναν ηθοποιό σε ένα έργο του Beckett ή ένα φαντασμαγορικό west-end μιούζικαλ. Το θέατρο περικλείει ένα τεράστιο λεξικό από αισθητικά στυλ, όπως για παράδειγμα μινιμαλισμός, κλασικισμός, κονστρουκτιβισμός κλπ. Στην αρχιτεκτονική, τα αποτελέσματα από τη χρήση τεχνικών θεατρικού φωτισμού είναι παρομοίως ποικίλα. Έτσι ο φωτισμός μπορεί να είναι φανερός ή να υπονοείται, να είναι άμεσος ή κρυφός, διακοσμητικός ή μινιμαλιστικός, σύγχρονος ή παραδοσιακός. Πως μπορούν όμως οι ιδιαίτερες ποιότητες και η άξια των τεχνικών αυτών να αναγνωριστούν από τη στιγμή που δεν υπάρχει ένας και μοναδικός τρόπος εφαρμογή τους?

Η απάντηση είναι ότι η θεατρικότητα στον αρχιτεκτονικό φωτισμό αποκαλύπτεται μέσα από τη διαδικασία σχεδιασμού του και από τον τρόπο που ανταποκρίνεται στις αλλαγές στη χρήση ενός χώρου κατά τη διάρκεια της ημέρας ή/και της νύκτας. Σε καμία άλλη εφαρμογή αρχιτεκτονικού φωτισμού το γεγονός αυτό δεν είναι πιο ξεκάθαρο από το χώρο των ξενοδοχείων και των λοιπών χωρών αναψυχής (εστιατόρια, bars, καφε, θεματικά πάρκα κλπ). Οι μεγάλες πολυεθνικές αλυσίδες ξενοδοχείων πρώτες συνειδητοποίησαν πριν πολλά χρόνια ότι ο χώρος του ξενοδοχείου πρέπει να είναι ένα καλοστημένο σκηνικό που να ανταποκρίνεται και αν είναι δυνατόν να ξεπερνάει τις προσδοκίες του πελάτη. Κατανόησαν επίσης  τη σημασία της δημιουργίας ενός χώρου με ταυτότητα και χαρακτήρα. Για τους λόγους αυτούς, ήταν οι πρώτες που αξιοποίησαν το ταλέντο και τη φαντασία των μελετητών φωτισμού εκτιμώντας την μοναδική τους ικανότητα να εγχέουν θεατρικότητα στα ξενοδοχεία τους. Πολλοί από τους διασημότερους σήμερα μελετητές φωτισμού διεθνώς, ξεκίνησαν την καριέρα τους στο φαντασμαγορικό κόσμο του θεάματος πριν κληθούν να μεταφέρουν το ταλέντο και την εμπειρία τους στο χώρο του αρχιτεκτονικού φωτισμού.

Διαδικασία σχεδιασμού

Ο μελετητής αρχιτεκτονικού φωτισμού αρχικά αναλύει ένα χώρο και προσπαθεί να ανακαλύψει τις ιστορίες που ενυπάρχουν σε αυτόν. Μέσα από συζητήσεις με τους ιδιοκτήτες και τους αρχιτέκτονες αντιλαμβάνεται το πως η χρήση του χώρου αλλάζει κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύκτας και πως οι χρήστες κινούνται καθ’ όλο το 24-ωρο. Μαθαίνει επίσης εάν ο χώρος έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να εμπνέει για παράδειγμα σεβασμό, χαρά, ησυχία, ηρεμία ή κάποιο άλλο συναίσθημα και για το ποια αρχιτεκτονικά ή διακοσμητικά στοιχεία προορίζονται να τραβήξουν την προσοχή. Με τον ίδιο τρόπο η ομάδα σχεδιασμού μιας θεατρικής παράστασης εξετάζει τους κατάλληλους τρόπους για τη μεταμόρφωση του δεδομένου σκηνικού χώρου έτσι ώστε να εξυπηρετεί τη δραματοποίηση του έργου, την αφήγηση δηλαδή του έργου στο συγκεκριμένο θεατρικό χρόνο. Παρομοίως, ο αρχιτεκτονικός φωτισμός λειτουργεί πάντα αρμονικά με την αρχιτεκτονική και εσωτερική διακόσμηση του χώρου όπως αυτές μεταμορφώνονται κατά τη διάρκεια του 24-ωρου. Το πρωί για παράδειγμα, θέλουμε τα πράγματα να είναι πιο ζωηρά και γεμάτα ενέργεια ενώ το βράδυ επιθυμούμε ένα πιο χαλαρό περιβάλλον. Έτσι ενώ ο χώρος παραμένει ο ίδιος αυτό που αλλάζει είναι η χρήση του και κατ’ επέκταση η ατμόσφαιρα του. Και ο φωτισμός είναι ο πλέον σημαντικός παράγοντας για τη δημιουργία της ατμόσφαιρας αυτής.

Για πετύχει τους προαναφερθέντες στόχους, ο αρχιτεκτονικός φωτισμός δανείζεται συχνά τεχνικές από άλλους χώρους με πολύχρονη εμπειρία όπως για παράδειγμα το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη σκηνογραφία και γενικότερα τη βιομηχανία του θεάματος. Η τεχνική που πολύ συχνά χρησιμοποιείται από τους πιο έμπειρους μελετητές φωτισμού βασίζεται στη δημιουργία πολλαπλών στρωμάτων ή επιπέδων φωτισμού (‘layers of light’). Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται κατ’ κόρον για το φωτισμό μιας σκηνής. Έτσι όπως στο θέατρο έχουμε ομάδες από φώτα που είναι τοποθετημένα εμπρός, πίσω, πάνω και πλάγια της σκηνής, καθώς και αλλά φώτα για ειδικές ανάγκες (όπως πχ. τα λεγόμενα follow spots),  ο σχεδιασμός αρχιτεκτονικού φωτισμού δομείται κατά παρόμοιο τρόπο. Έτσι μπορούν να υπάρχουν ένα ή περισσότερα στρώματα από χωνευτά φωτιστικά οροφής (downlights), ένα στρώμα έμμεσου φωτισμού (‘κρυφός’ φωτισμός κυρίως με χρήση λαμπτήρων ψυχρής καθόδου σε ειδικά διαμορφωμένες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες), ένα στρώμα διακοσμητικού φωτισμού (διακοσμητικά φωτιστικά όπως για παράδειγμα πολυέλαιοι, επιτραπέζιες λάμπες και φωτιστικά δαπέδου), πιθανότατα ένα στρώμα προβολών από ειδικό εξοπλισμό στους τοίχους και ένα ή και περισσότερα στρώματα φωτισμού με χρήση χρώματος. Ο μελετητής φωτισμού επιλέγει τα αρχιτεκτονικά, διακοσμητικά (πχ έργα τέχνης, γυάλινες επιφάνειες) ή και λειτουργικά στοιχεία (για παράδειγμα το χώρο της κεντρικής εισόδου ή της ρεσεψιόν ενός ξενοδοχείου) που απαιτούν ή θα μπορούσαν να ωφεληθούν σημαντικά από φωτισμό ανάδειξης και προσθέτει και το στρώμα αυτό στα προαναφερθέντα. Με το τρόπο αυτό της δημιουργίας πολλαπλών στρωμάτων φωτισμού ο μελετητής έχει στη διάθεση του μια μεγάλη γκάμα εργαλείων τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσει ανάλογα με το χρόνο της ημέρας ή της νύκτας για να συνθέσει την επιθυμητή εικόνα και να δημιουργήσει την κατάλληλη κάθε φορά ατμόσφαιρα. Πρόκειται με αλλά λόγια για μια σκηνοθεσία του αρχιτεκτονικού χώρου με κύριο εργαλείο το φως, το χρώμα, την ένταση και την κατεύθυνση του, πάντοτε όμως με γνώμονα το πώς η χρήση του χώρου αλλάζει στο χρόνο.

Εξαιρέσεις

Οι διαδικασίες σχεδιασμού του θεατρικού και του αρχιτεκτονικού φωτισμού είναι συγγενείς αλλά όχι όμοιες. Παρά τη μεγάλη σημασία της μελέτης των τεχνικών που χρησιμοποιούνται στο θέατρο, η χρησιμοποίηση τους στην αρχιτεκτονική προϋποθέτει την κατανόηση των περιορισμών τους. Αναφορικά με τις διαφορές των δυο σχεδιασμών, δυο είναι εκείνες που έχουν σημαντική επίδραση τόσο στη φύση των προβλημάτων σχεδιασμού όσο και στη λύση τους. Η μια έχει να κάνει με το μεγεθος και τη χρήση ενός χώρου και η άλλη με τη φύση του παράγοντα χρόνου.

Πιο συγκεκριμένα, στο θέατρο ή σε οποιοδήποτε άλλο χώρο με σκηνή, υπάρχει πάντοτε μια νοητή διαχωριστική γραμμή μεταξύ του χώρου των θεατών και της σκηνής. Τα περισσότερα έργα εξελίσσονται στη σκηνή ενώ οι θεατές κάθονται στην πλατεία του θεάτρου. Αυτό σημαίνει ότι κάθε σκηνική κατασκευή μπορεί να ειδωθεί από μια και μόνο οπτική γωνία, η οποία μάλιστα είναι στατική αφού η θέση του θεατή δεν αλλάζει κατά τη διάρκεια της παράστασης. Η αισθητική εικόνα των χρησιμοποιούμενων θεατρικών προβολέων δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας στο σχεδιασμό του θεατρικού φωτισμού και σε γενικές γραμμές υπάρχει μεγαλύτερη ευκολία στην απόκρυψη των φωτιστικών από τη κοινή θεά. Η πρόκληση θάμβωσης ή οπτικής ενόχλησης στους ηθοποιούς επίσης δεν είναι πρόβλημα αφού είναι αυτονόητο ότι οι ηθοποιοί πρέπει να παρουσιάζονται με το καλύτερο δυνατό τρόπο. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι ότι το μέγεθος του χώρου και φυσικά της συνολικής οπτικής εμπειρίας είναι δεδομένο. Η σκηνή δεν αλλάζει μέγεθος κατά τη διάρκεια της παράστασης και η απόσταση των θεατών από τη σκηνή είναι πάντοτε δεδομένη.

Στην αρχιτεκτονική οι χρήστες του χώρου μπορούν και είναι επιθυμητό να κινούνται ελευθέρα και άνετα σε όλους τους χώρους. Η ενσωμάτωση του εξοπλισμού στην αρχιτεκτονική αποτελεί προτεραιότητα κάθε μελετητή φωτισμού αφού είναι πάντοτε επιθυμητό να είναι ορατά τα αποτελέσματα του φωτισμού και όχι οι φωτεινές πηγές. Ο σχεδιασμός των λεπτομερειών για την ενσωμάτωση του εξοπλισμού στην αρχιτεκτονική απαιτεί μακρόχρονο σχεδιασμό και καλή συνεργασία μεταξύ όλων των μελών της ομάδας σχεδιασμού. Η εκπόνηση της ανάλογης μελέτης θα πρέπει να ανατίθεται στους υπεύθυνους μελετητές φωτισμού  από τα πρώτα σταδία σχεδιασμού ενός έργου. Τέλος η αισθητική εικόνα των φωτιστικών θα πρέπει να είναι όχι μόνο αποδεκτή αλλά και σε συμφωνία με το χαρακτήρα και τη διακόσμηση του συγκεκριμένου χώρου.

Στο θέατρο ο ηθοποιός μπορεί να φωτιστεί από οποιαδήποτε γωνία και κατεύθυνση. Όμως οι επισκέπτες ενός ξενοδοχείου ή ενός εστιατορίου δεν είναι ηθοποιοί και απλά πολλές πιθανές θέσεις για φωτιστικά και γωνίες φωτισμού δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για λόγους ασφάλειας και οπτικής άνεσης των επισκεπτών. Ο χώρος δεν παρατηρείται απλά αλλά χρησιμοποιείται από τους χρηστές του. Η δημιουργία μοναδικών λεπτομερειών φωτισμού στο αρχιτεκτονικό περιβάλλον είναι εξαιρετικής σημασίας ενώ σπανίως εξετάζονται σε ένα θεατρικό περιβάλλον. Η δημιουργία συγκεκριμένων λεπτομερειών φωτισμού από το μελετητή φωτισμού, όπως για παράδειγμα η ενσωμάτωση συστημάτων έμμεσου φωτισμού σε ένα χώρο θα πρέπει να εξετάζεται από τα πρώτα στάδια κατασκευής ενός έργου.

Η άλλη μεγάλη διάφορα μεταξύ θεατρικού και αρχιτεκτονικού φωτισμού έχει να κάνει με τη φύση του χρόνου. Η αρχιτεκτονική βιώνεται σε πραγματικό χρόνο και σε ένα πραγματικό περιβάλλον υπό το   φυσικό φως. Στο θέατρο ο χρόνος είναι συμπυκνωμένος και ο χώρος με απουσία φυσικού φωτός.  Ένα θεατρικό έργο μπορεί να απαιτεί την παρουσίαση κάθε ώρας μιας μέρας και όλων των εποχών του χρόνου μέσα σε λίγες ώρες. Η μετάβαση από τη μια σκηνή φωτισμού στην άλλη απαιτεί λεπτομερή σχεδιασμό και ακρίβεια δευτερόλεπτου ενώ ο τυπικός αριθμός διαφορετικών σκηνών σε μια παράσταση μπορεί να είναι αρκετά μεγάλος. Συχνά η θεατρική αφήγηση μπορεί να εκφραστεί με λέξεις, κίνηση ή μουσική κάτι που απαιτεί επίσης εξαιρετική ακρίβεια στο χρόνο αλλαγών των σκηνών φωτισμού. Αυτή η πολυπλοκότητα και η ακρίβεια απλά δεν απαιτούνται στις περισσότερες αρχιτεκτονικές εφαρμογές.

Σύγχρονη τεχνολογία

Στις μέρες μας πραγματοποιείται ένα άνευ προηγούμενου πάντρεμα των τεχνολογιών φωτισμού που χρησιμοποιούνται στον αρχιτεκτονικό και στο θεατρικό χώρο. Αρκετές είναι πλέον οι ‘παραδοσιακές’ εταιρίες αρχιτεκτονικού φωτισμού που έχουν εντάξει στις γραμμές παραγωγής τους φωτιστικά που είναι κατάλληλα για τη δημιουργία θεατρικών εφέ. Παρομοίως ολοένα και περισσότερες εταιρίες κατασκευής θεατρικών φωτιστικών δίνουν βαρύτητα στη αισθητική εικόνα των προϊόντων τους καθώς και στη διάρκεια ζωής των φωτεινών πηγών που χρησιμοποιούν. Αναγνωρίζοντας τη νέα αυτή τάση από φέτος η μεγάλη έκθεση θεατρικού εξοπλισμού PLAZA που πραγματοποιείται κάθε Σεπτέμβριο στο Λονδίνο, εισήγαγε τον αρχιτεκτονικό φωτισμό ως ξεχωριστή κατηγόρια εκθεμάτων της. Το γεγονός ότι τα όρια μεταξύ αρχιτεκτονικού και θεατρικού φωτισμού από άποψη εξοπλισμού τείνουν να γίνουν δυσδιάκριτα λειτουργεί φυσικά προς όφελος των μελετητών φωτισμού. Σήμερα η τεχνολογία τους εξασφαλίζει απλόχερα όλα τα απαραίτητα εργαλεία για να πραγματοποιήσουν τις ιδέες τους για τη δημιουργία ενός πιο ενδιαφέροντος νυκτερινού περιβάλλοντος.

Θα πρέπει τέλος να τονισθεί ότι οι τεχνικές θεατρικού φωτισμού που χρησιμοποιούνται στην αρχιτεκτονική δεν αποτελούν πανάκεια για κάθε εφαρμογή και δεν προσφέρουν λύση σε όλα τα προβλήματα αρχιτεκτονικού φωτισμού. Παρολαυτά αποτελούν εξαιρετικά χρήσιμα εργαλεία και  αστείρευτη πηγή έμπνευσης για τους κατάλληλους εκείνους τρόπους που η αρχιτεκτονική τις νυκτερινές ώρες μπορεί να γίνει πιο ενδιαφέρουσα και δυναμική.

Θεόδωρος Δ. Κοντορήγας MBA MSc PLDA

Θεόδωρος Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Το φως σήμερα, ως ‘υλικό’ και ως μέσο ανάδειξης της αρχιτεκτονικής σύνθεσης ξεπερνά την αρχική ανάγκη χρήσης. Οι νέες δυνατότητες του φωτισμού στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό, στη δυναμική παρουσία μιας νέας γενιάς ‘ειδικών του φωτός’ που συνδυάζουν δημιουργικά την επιστήμη με τη ‘τέχνη’ του αρχιτεκτονικού φωτισμού για τη δημιουργία οπτικού ενδιαφέροντος στη νυκτερινή εικόνα κάθε εσωτερικού και εξωτερικού χώρου. Επιπλέον, νέες τεχνολογίες προσφέρουν ένα ‘νέο πλούτο’ με σχεδόν απεριόριστες δυνατότητες τόσο για τη διακριτική ενσωμάτωση του φωτισμού στην αρχιτεκτονική, όσο και για τον πλήρη έλεγχο και προγραμματισμό της ποσότητας, της έντασης, της κατανομής, της κατεύθυνσης και του χρώματος του φωτός που εκπέμπεται. Ο τομέας του φωτισμού ακολουθεί από κοντά τις ραγδαίες εξελίξεις στις τεχνολογίες των ηλεκτρονικών συστημάτων, υπερβαίνοντας τον παραδασιακό διαχωρισμό μεταξύ πηγής φωτός, φωτιστικού σώματος και συστήματος ελέγχου.

Δυστυχώς στη χώρα μας ακόμα και σήμερα, η πλειοψηφία των ‘μελετών’ φωτισμού προσφέρεται ‘δωρεάν’ από εμπορικές εταιρίες φωτιστικού εξοπλισμού ως υποστηρικτική υπηρεσία πωλήσεων, δημιουργώντας εύλογη σύγχυση μεταξύ του εργαλείου (βλέπε φωτιστικό) και της επιστήμης και ‘τέχνης’ του σχεδιασμού αρχιτεκτονικού φωτισμού (βλέπε επαγγελματική μελέτη φωτισμού). Ο σχεδιασμός του φωτισμού είναι κάτι περισσότερο από την απλή επιλογή φωτιστικών ή τον υπολογισμό της αναγκαίας ποσότητας φωτισμού επιφάνειας ή των τιμών λαμπρότητας και ομοιομορφίας. Είναι η σύνθεση φωτεινότητας και χρώματος στο συνολικό οπτικό πεδίο του παρατηρητή σε μια δημιουργική διαδικασία σχεδιασμού με κέντρο τον άνθρωπο και τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον κόσμο που τον περιβάλλει.

Η τρέχουσα δυσμενής οικονομική πραγματικότητα, ως το αναπόφευκτο αποτέλεσμα χρόνιων στρεβλέσεων σχεδόν σε κάθε κλάδο επαγγελματικής δραστηριότητας στη χώρα, εκτός από ένα εξαιρετικά επώδυνο παρόν, προσφέρει αναμφισβήτητα τροφή προς σκέψη για την λεγόμενη ‘επόμενη’ μέρα. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, ο αρχιτεκτονικός φωτισμός είτε ως διαδικασία δημιουργικού σχεδιασμού είτε ως πεδίο εφαρμογής καινοτόμων και ενεργειακά αποδοτικών τεχνολογιών, καλείται να υπερβεί την ‘εφηβεία’ του και να προσφέρει αξιόπιστες λύσεις στις σύγχρονες απαιτήσεις.

 Ένας νέος, αυτόνομος, προηγμένος επιστημονικός κλάδος, αυτός των επαγγελματιών μελετητών φωτισμού, ηγείται της σημαντικής προσπάθειας για να απελευθερώσει το σχεδιασμό φωτισμού από εμπορικές πρακτικές μεγιστοποίησης πωλήσεων φωτιστικού εξοπλισμού και για να θεμελιώσει ένα νέο πεδίο επιστημονικής μελέτης, έρευνας και εφαρμογής αρχιτεκτονικού φωτισμού σε ένα αμιγώς δημιουργικό πλαίσιο.   Σύμφωνα με ένα γενικά αποδεκτό ορισμό, η επαγγελματική μελέτη αρχιτεκτονικού φωτισμού αφορά την τέχνη και την επιστήμη του φωτισμού σε κατασκευασμένα – δομημένα περιβάλλοντα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αυτή η δημιουργική διαδικασία σχεδιασμού έχει στόχο την επίτευξη μιας λεπτής ισορροπίας ανάμεσα στο τεχνικά αποδεκτό (“επαρκής φωτισμός”), στο αισθητικά επιθυμητό (“κατάλληλη ατμόσφαιρα”) αποτέλεσμα και στη σύγχρονη απαίτηση για ενεργειακά βιώσιμες λύσεις φωτισμού. Η επαγγελματική μελέτη φωτισμού σε αντίθεση με τις ενεργοβόρες και κοστοβόρες μελέτες εφαρμογής συγκεκριμένων προιόντων που προωθούνται από εταιρίες πώλησης φωτιστικού εξοπλισμού για την υποστήριξη των πωλήσεων τους, μπορεί να εξοικονομήσει χρόνο και χρήμα για λογαριασμό του επιχειρηματία, με το σχεδιασμό και την  υλοποίηση  καινοτόμων ενεργειακά αποδοτικών λύσεων που παράλληλα να αναδεικνύουν ολοκληρωμένα την αρχιτεκτονική, τη λειτουργία και τη λειτουργικότητα του κάθε χώρου.

 Θεόδωρος Δ Κοντορήγας MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Το σύγχρονο ξενοδοχείο μέσα στα πλαίσια της παγκοσμιοποιημένης τουριστικής βιομηχανίας και υπό το βάρος της τρέχουσας οικονομικής πραγματικότητας, καλείται να εξελιχτεί και μάλιστα ταχύτατα, από τον παραδοσιακό του ρόλο της απλής φιλοξενίας σε ένα δυναμικό και πολυσύνθετο συνδυασμό παροχής υπηρεσιών και ανέσεων υψηλού επιπέδου. Η αναγκαιότητα των επαγγελματικών μετακινήσεων, η εκρηκτική αύξηση του τουρισμού και ο έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των μεγαλύτερων αλυσίδων ξενοδοχείων έχουν οδηγήσει στην επανεξέταση των επιθυμιών των φιλοξενουμένων και των παρεχόμενων υπηρεσιών. Αυτό με τη σειρά του έχει οδηγήσει στην όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και στην επιθυμία δημιουργίας αυθεντικών χώρων που να ανταποκρίνονται και εάν είναι δυνατό να υπερβαίνουν τις επιθυμίες των πελατών.

Μέσα στο απαιτητικό και πολύπλευρο αυτό πλαίσιο ο αρχιτεκτονικός φωτισμός και η επαγγελματική μελέτη και σχεδιασμός αυτού, καλείται να παίξει ένα παρομοίως απαιτητικό ρόλο, αυτό της δημιουργίας της κατάλληλης ατμόσφαιρας και συναισθημάτων άνεσης, χαλάρωσης, ηρεμίας, ευχαρίστησης και ευεξίας των φιλοξενουμένων, που είναι υψίστης σημασίας για το χαρακτήρα και την ταυτότητα ενός καλού ξενοδοχείου. Επιπλέον, ο κλάδος της φιλοξενίας επικεντρώνεται ολοένα περισσότερο στην εξατομίκευση της εμπειρίας της φιλοξενίας του κάθε πελάτη. Οι ανάγκες του φιλοξενούμενου αποτελούν βασική προτεραιότητα σε κάθε επαγγελματικό σχεδιασμό φωτισμού στα ξενοδοχεία, πάντα βέβαια σε ένα πλαίσιο εξοικονόμησης ενέργειας και ‘έξυπνου’ ελέγχου του φωτισμού. Η 24-ωρη χρήση των περισσοτέρων χώρων του ξενοδοχείου που συνήθως έχουν περισσότερες από μια λειτουργίες και η πολλαπλότητα των δραστηριοτήτων σε αυτούς, έχουν επίσης ιδιαίτερη σημασία στο σχεδιασμό του φωτισμού. Παρόλο που ο φωτισμός είναι ένα σύνθετο και όχι αμιγώς τεχνητό θέμα, οι λύσεις που προτείνονται κάθε φορα θα πρέπει να είναι απλές και να συντηρούνται εύκολα.

Ο κλάδος της φιλοξενίας είναι ένας από τους τομείς με τις μεγαλύτερες καταναλώσεις αλλά παράλληλα και με δυνατότητες εξοικονόμησης ενέργειας. Πλυντήρια, κλιματισμός, υπηρεσίες όλο το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα: όλα αυτά συμβάλλουν στο υψηλό αποτύπωμα CO₂. Ο φωτισμός είναι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους μείωσης των δαπανών, δεδομένου ότι το 42% της χρησιμοποιούμενης ενέργειας προέρχεται από το φωτισμό, από το οποίο μάλιστα, το 70% είναι μη αποδοτικό. Οι νέες τεχνολογίες στις πηγές φωτισμού, στα φωτιστικά σώματα και στα συστήματα ελέγχου του φωτισμού μπορούν να συμβάλλουν στο σημαντικό περιορισμό του κόστους λειτουργίας των εγκαταστάσεων φωτισμού και στη βελτίωση των εσόδων της ξενοδοχειακής επιχείρησης χωρίς εκπτώσεις στην ποιότητα φωτισμού.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τεχνολογία των φωτοδιόδων (LEDs) σε εφαρμογές γενικού φωτισμού και φωτισμού ανάδειξης. Η νέα αυτή τεχνολογία προσφέρει τεράστιες δυνατότητες εξοικονόμησης ενέργειας. Οι λαμπτήρες και τα φωτιστικά LED θέτουν νέα πρότυπα όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας watt/m², ιδίως όταν συνδυάζονται με τα σύγχρονα συστήματα ελέγχου φωτισμού. Τα LEDs δεν περιέχουν βλαβερές ουσίες κατά το πρότυπο RoHs και επειδή έχουν ιδιαίτερα μεγάλη διάρκεια, συντελούν στην σημαντική μείωση δαπανών συντήρησης του φωτισμού. Επιπλέον χάρη στη χαμηλή απώλεια θερμότητας, το κτίριο χρειάζεται λιγότερη ψύξη, γεγονός που συμβάλλει στη μείωση των γενικών δαπανών.

Υποδοχή και λόμπι

Η πρώτη εντύπωση είναι το παν. Οι χώροι της υποδοχής και του λόμπι δίνουν την τέλεια ευκαιρία για να δημιουργηθεί μια εξαιρετική πρώτη εντύπωση με φιλόξενη ατμόσφαιρα, ενθουσιασμό και διάχυτο επαγγελματισμό, από την πρώτη στιγμή. Ο φωτισμός μπορεί να αναδείξει αυτό το στρατηγικό και συχνά πολύβουο σημείο όπου οι πελάτες σας συναντιούνται, ενημερώνονται και επικοινωνούν. Καθώς η μέρα προχωρά και έρχεται η νύχτα, ο φωτισμός δημιουργεί την κατάλληλη ατμόσφαιρα για τις εκάστοτε ανάγκες και προσδοκίες των φιλοξενούμενων. Ανάλογα με την περίσταση, μπορούν να σχεδιαστούν και να προγραμματιστούν εκ των προτέρων συγκεκριμένες ‘σκηνές’ – ‘σενάρια’ φωτισμού τα οποία επιλέγονται με το άγγιγμα ενός κουμπιού. Οι λύσεις που ένα εξελιγμένο σύστημα ελέγχου φωτισμού προσφέρει, συνεργάζονται άψογα με συστήματα διαχείρισης δωματίων προκειμένου να μεγιστοποιείται η άνεση και να μειώνονται τα κόστη λειτουργίας και συντήρησης. Ρυθμίζοντας με αυτό τον τρόπο το σκηνικό, ο φωτισμός συνθέτει ένα ευχάριστο και φιλόξενο περιβάλλον που συγχρόνως βοηθά στον προσανατολισμό και στην καθοδήγηση των φιλοξενούμενων.

Διάδρομοι και άλλα περάσματα

Οι διάδρομοι που οδηγούν στα δωμάτια είναι συχνά από εκείνους τους χώρους μετάβασης (όπως για παράδειγμα και οι χώροι αναμονής των ανελκυστήρων) που παραδοσιακά στερούνται ιδιαίτερης προσοχής στο θέμα του φωτισμού εκτός ίσως από το θέμα της εξοικονόμησης ενέργειας. Ο φωτισμός λειτουργεί ως φιλικός ” οδηγός ” στα περάσματα του ξενοδοχείου και βοηθά να δημιουργηθεί μια ζωηρή ατμόσφαιρα στους χώρους του κτιρίου που έχουν λίγο ή καθόλου φυσικό φως. Ο φωτισμός των τοίχων και των οροφών κατευθύνει τους πελάτες σας προς τα δωμάτιά τους και προάγει το αίσθημα της ασφάλειας, όταν οι πελάτες αναζητούν τις εξόδους κινδύνου ή τα κλιμακοστάσια. Ο ενεργειακά αποδοτικός και βιώσιμος φωτισμός -όπως τα έξυπνα συστήματα ελέγχου – αποτελεί βασικό παράγοντα για μια «πράσινη» και οικονομική λύση σε οποιοδήποτε περιβάλλον το οποίο πρέπει να είναι λειτουργικό όλο το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα. Μερικοί πελάτες θεωρούν ότι οι μεγάλοι διάδρομοι τους αποπροσανατολίζουν και τους προκαλούν κλειστοφοβία. Ο φωτισμός αναστρέφει αυτή την αίσθηση, φωταγωγώντας τους τοίχους και τις οροφές και φωτίζοντας τους πίνακες και τα έργα τέχνης για να σπάσει η μονοτονία. Ο φωτισμός που δεν δημιουργεί θάμβωση αλλά τα σωστά εφέ σκίασης αυξάνει την αίσθηση ασφάλειας στα κλιμακοστάσια και μειώνει τις πιθανότητες ατυχημάτων.

Δωμάτια και σουίτες

Παρόλο που ο  χώρος του δωματίου είναι ο πλέον σημαντικός για την ευχάριστη διαμονή του πελάτη στο ξενοδοχείο, από άποψη φωτισμού έχουν υπάρξει μικρές μόνο αλλαγές από την ευρέως αποδεκτή προσέγγιση της δημιουργίας μια όσο το δυνατόν περισσότερο ‘οικιακής’ ατμόσφαιρας θαλπωρής. Η προσωπική άνεση και ατμόσφαιρα πρέπει να είναι πάντα η πρώτη σας προτεραιότητα. Οι πελάτες έχουν τις δικές τους ιδιαίτερες ανάγκες και προσδοκίες σε σχέση με τη διαμονή τους στο ξενοδοχείο. Είτε πρόκειται για ανθρώπους σε επαγγελματικά ταξίδια είτε για ταξιδιώτες που θέλουν να γνωρίσουν την πόλη ή για πελάτες που επιθυμούν χαλάρωση και ευχαρίστηση, τα δωμάτια του ξενοδοχείου πρέπει πάντα να τους προσφέρουν τη μέγιστη άνεση. Ο φωτισμός δημιουργεί την κατάλληλη ατμόσφαιρα ανάλογα με τις προσωπικές διαθέσεις και ανάγκες οποιαδήποτε ώρα της ημέρας Ο λειτουργικός φωτισμός κατά τη διάρκεια της ημέρας διευκολύνει επίσης το προσωπικό καθαρισμού στην αποτελεσματική εκτέλεση της εργασίας του..

Μπαρ, εστιατόρια και σαλόνια

Το ξενοδοχείο είναι ένας χώρος όπου οι πελάτες συναντιούνται, χαλαρώνουν, κάνουν κοινωνικές επαφές και απλά απολαμβάνουν την όλη εμπειρία. Δημιουργώντας την κατάλληλη ατμόσφαιρα, το ξενοδοχείο μπορεί να ανταποκριθεί σε διαφορετικές ανάγκες κατά τη διάρκεια της ημέρας, καθώς και σε ιδιαίτερες περιστάσεις. Η  ατμόσφαιρα επαγγελματισμού και ενεργητικότητας την ημέρα μπορεί να δώσει τη θέση της σε μια πιο φιλική και χαλαρή ατμόσφαιρα το βράδυ. Ο κατάλληλα σχεδιασμένος φωτισμός δημιουργεί την κατάλληλη ατμόσφαιρα που βελτιώνει την εμπειρία των πελατών.

Εκτός από την διαμόρφωση της κατάλληλης ατμόσφαιρας υπάρχουν και πρακτικά θέματα που πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπ’ όψιν. Οι φιλοξενούμενοι χρειάζονται ικανοποιητικά επίπεδα φωτισμού για να διαβάζουν τα μενού και να βλέπουν τα ποτά πίσω από το μπαρ. Κεντρικά σημεία όπως οι μπουφέδες χρειάζονται εντονότερο φωτισμό για να προσελκύουν τους πελάτες. Αλλά και η σωστή απόδοση των χρωμάτων είναι απαραίτητη κάθε φορά που σερβίρεται φαγητό.

Χώροι ευεξίας

Στους πελάτες αρέσει πολύ να χαλαρώνουν και να ηρεμούν στη σάουνα ή στην πισίνα. Ένα απαλό μασάζ ή μια περιποίηση ομορφιάς σε ήρεμο περιβάλλον βελτιώνει την αίσθηση ευεξίας. Οι άριστες λύσεις φωτισμού θα βοηθήσουν τους πελάτες να αισθάνθούν άνετα σε όλους τους χώρους ευεξίας του ξενοδοχείου.  Στους χώρους ευεξίας και αθλητικές εγκαταστάσεις είναι σημαντικό να δίνεται η αίσθηση της καθαριότητας και της υγιεινής. Σε αυτή την αίσθηση μπορεί να συμβάλλει και ο φωτισμός, βελτιώνοντας την εμπειρία που αποκομίζει κανείς από τους συγκεκριμένους χώρους. Το προσωπικό πρέπει να διαθέτει πάντα τον απαραίτητο φωτισμό για να πραγματοποιήσει εργασίες καθαριότητας και συντήρησης. Υπάρχουν επίσης ειδικές λύσεις φωτισμού που αναδεικνύουν τις πισίνες και τα δωμάτια για σάουνα, όπου τα επίπεδα υγρασίας είναι υψηλά.

Συνεδριακοί χώροι και αίθουσες συσκέψεων

Οι παραδοσιακά μεγάλοι χώροι των διαφόρων αιθουσών των ξενοδοχείων χρησιμοποιούνται για ποικίλες εκδηλώσεις όπως για παράδειγμα εμπορικές εκθέσεις, παρουσιάσεις νέων προϊόντων, ομιλίες, συνέδρια, επιδείξεις μόδας, χορούς, γάμους κα. Ο φωτισμός των χώρων αυτών θα πρέπει πρωταρχικά να παρέχει την ευελιξία που η πολλαπλή χρήση των χώρων απαιτεί και συνήθως περιλαμβάνει διακοσμητικούς πολυελαίους και απλίκες τοίχων, συστήματα έμμεσου φωτισμού λαμπτήρες ψυχράς καθόδου και χωνευτά σποτς οροφής. Πολύ συχνά υπάρχει η ανάγκη ύπαρξης συστημάτων φωτισμού ανάδειξης για παράδειγμα των τραπεζιών ή κάποιων άλλων αντικειμένων. Η λύση δίνεται από σποτς κατευθυνόμενης δέσμης σε ράγες. Το πλέον σημαντικό όμως  για το κατάλληλο φωτισμό των χώρων αυτών είναι η ύπαρξη ενός σύγχρονου συστήματος ελέγχου που προσφέρει ευελιξία και δυνατότητα δημιουργίας σκηνών φωτισμού για την κάλυψη των πολλαπλών αναγκών των χώρων αυτών.

Εξωτερικοί χώροι

Εξίσου σημαντικός με το φωτισμό των εσωτερικών χώρων είναι ο αρχιτεκτονικός φωτισμός των προσόψεων αλλά και των περιβαλλόντων χωρών του ξενοδοχείου. Σε μια εποχή που η δημιουργία εξωτερικών χωρών για την αναψυχή και τη διασκέδαση των φιλοξενούμενων αυξάνεται αλματωδώς, η επιθυμία δημιουργίας ενδιαφερόντων χώρων με τη χρήση του κατάλληλου φωτισμού γίνεται ολοένα και πιο έντονη. Η παντελής έλλειψη ή ο ελλιπής φωτισμός μπορούν να δημιουργήσουν μια αρνητική εικόνα για το ξενοδοχείο. Με αποτελεσματικό φωτισμό η παρουσία του κτιρίου γίνεται αισθητή από μεγάλη απόσταση χωρίς αυτό να σημαίνει κατά ανάγκη τη χρήση σειρών προβολέων. Ο σωστός και ιδιαίτερος εξωτερικός φωτισμός αποτελεί επένδυση για το ξενοδοχείο αφού ενισχύει την εταιρική του ταυτότητα και αναδεικνύει την αρχιτεκτονική του κτιρίου. Προσφέρει επίσης μια πρώτη γεύση για το τι υπάρχει στο εσωτερικό καθώς και για το επίπεδο των προσφερομένων υπηρεσιών.

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Αρχιτέκτονες Φωτισμού

Μέσα στο απαιτητικό και πολύπλευρο αυτό πλαίσιο ο τεχνητός φωτισμός καλείται να παίξει ένα παρομοίως απαιτητικό ρόλο αυτό της δημιουργίας της κατάλληλης ατμόσφαιρας και συναισθημάτων άνεσης, χαλάρωσης, ηρεμίας, ευχαρίστησης και ευεξίας των φιλοξενουμένων, που είναι υψίστης σημασίας για το χαρακτήρα και την ταυτότητα ενός καλού ξενοδοχείου. Οι ανάγκες του χρήστη του χώρου αποτελούν τη βασική προτεραιότητα σε κάθε σχεδιασμό φωτισμού στα ξενοδοχεία, αφήνοντας αναπόφευκτα άλλους παράγοντες όπως για παράδειγμα την εξοικονόμηση ενέργειας σε δεύτερη μοίρα. Η 24-ωρη χρήση των περισσοτέρων χώρων του ξενοδοχείου που συνήθως έχουν περισσότερες από μια λειτουργίες και η πολλαπλότητα των δραστηριοτήτων σε αυτούς, έχουν επίσης ιδιαίτερη σημασία στο σχεδιασμό του φωτισμού. Σε καμία άλλη εφαρμογή αρχιτεκτονικού φωτισμού ο ρόλος του μελετητή φωτισμού (lighting designer) δεν είναι τόσο αναγκαίος αλλά και ταυτόχρονα δύσκολος. Και αυτό γιατί καλείται να ξεφύγει από την απλή ποσοτική προσέγγιση του φωτισμού που βασίζεται στον αριθμό των αναγκαίων lux για μια δραστηριότητα και να προχωρήσει στη δημιουργία μοναδικών και αυθεντικών ατμοσφαιρών με φαντασία και ταλέντο και πάντοτε σε συμφωνία με την αρχιτεκτονική και την εσωτερική διακόσμηση του κτιρίου.

Επαγγελματική μελέτη φωτισμού

Ο μελετητής αρχιτεκτονικού φωτισμού αρχικά αναλύει ένα χώρο και προσπαθεί να ανακαλύψει τις ιστορίες που ενυπάρχουν σε αυτόν. Μέσα από συζητήσεις με τους ιδιοκτήτες και τους αρχιτέκτονες αντιλαμβάνεται το πως η χρήση του χώρου αλλάζει κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύκτας και πως οι φιλοξενούμενοι κινούνται καθ’ όλο το 24-ωρο. Μαθαίνει επίσης εάν ο χώρος έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να εμπνέει για παράδειγμα σεβασμό, χαρά, ησυχία, ηρεμία ή κάποιο άλλο συναίσθημα και για το ποια αρχιτεκτονικά ή διακοσμητικά στοιχεία προορίζονται να τραβήξουν την προσοχή. Ο κατάλληλος αρχιτεκτονικός φωτισμός λειτουργεί πάντα αρμονικά με την αρχιτεκτονική και εσωτερική διακόσμηση του χώρου όπως αυτές μεταμορφώνονται στη διάρκεια του 24-ωρου. Το πρωί θέλουμε τα πράγματα να είναι ζωηρά και γεμάτα ενέργεια ενώ το βράδυ επιθυμούμε ένα πιο χαλαρό περιβάλλον. Ετσι ενώ ο χώρος παραμένει ο ίδιος αυτό που αλλάζει είναι η χρήση του και κατ’ επέκταση η ατμόσφαιρα του. Και ο φωτισμός είναι ο πλέον σημαντικός παράγοντας για τη δημιουργία της ατμόσφαιρας αυτής.

Για πετύχει τους προαναφερθέντες στόχους του ο αρχιτεκτονικός φωτισμός συχνά δανείζεται τεχνικές από άλλους χώρους με μακρόχρονη εμπειρία στη δημιουργία ατμόσφαιρας όπως για παράδειγμα από το θεατρικό φωτισμό. Η τεχνική που συχνά χρησιμοποιείται από τους πιο διακεκριμένους μελετητές φωτισμού βασίζεται στη δημιουργία πολλαπλών στρωμάτων ή επιπέδων φωτισμού. Ετσι για παράδειγμα, ο σχεδιασμός αρχιτεκτονικού φωτισμού των χωρών υποδοχής και αναμονής ενός ξενοδοχείου μπορεί να περιλαμβάνει ένα ή δυο στρωματά από χωνευτά φωτιστικά οροφής (downlights), ένα στρώμα έμμεσου φωτισμού (‘κρυφός’ φωτισμός κυρίως με χρήση λαμπτήρων ψυχρής καθόδου), ένα στρώμα διακοσμητικού φωτισμού (διακοσμητικά φωτιστικά όπως για παράδειγμα πολυέλαιοι, επιτραπέζιες λάμπες και φωτιστικά δαπέδου), πιθανότατα ένα στρώμα προβολών από ειδικό εξοπλισμό στους τοίχους και ένα ή και περισσότερα στρώματα φωτισμού με χρήση χρώματος. Ο μελετητής φωτισμού επιλέγει τα αρχιτεκτονικά, διακοσμητικά (πχ έργα τέχνης, γυάλινες επιφάνειες) ή και λειτουργικά στοιχεία (πχ το χώρο της κεντρικής εισόδου, της ρεσεψιόν κλπ) που απαιτούν ή θα μπορούσαν να ωφεληθούν σημαντικά από φωτισμό ανάδειξης και προσθέτει και το στρώμα αυτό στα προαναφερθέντα. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ο φωτισμός ανάδειξης προσθέτει ‘δράμα’ σε ένα χώρο και αυξάνει το οπτικό ενδιαφέρον. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επιλεκτική ανάδειξη έργων τέχνης, αντικειμένων, φυτών ή και της ιδιαίτερης υφής μιας επιφάνειας. Με το τρόπο αυτό της δημιουργίας πολλαπλών στρωμάτων φωτισμού ο μελετητής έχει στη διάθεση του μια μεγάλη γκάμα εργαλείων τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσει ανάλογα με το χρόνο της ημέρας ή της νύκτας ώστε να συνθέσει την επιθυμητή εικόνα και να δημιουργήσει την κατάλληλη κάθε φορά ατμόσφαιρα. Η άριστη γνώση των δυνατοτήτων της σύγχρονης τεχνολογίας φωτισμού του δίνει τη δυνατότητα να προδιαγράψει με κάθε τεχνική λεπτομέρεια τον απαιτούμενο εξοπλισμό δηλαδή τα φωτιστικά, τους λαμπτήρες και το πιο σημαντικό από όλα, το σύστημα ελέγχου τους. Η διαρκής επιθυμία να είναι ορατά τα αποτελέσματα του τεχνητού φωτισμού και όχι οι πήγες και τα φωτιστικά, οδηγεί στην προσπάθεια για πλήρη ενσωμάτωση του  φωτισμού στην αρχιτεκτονική του κτιρίου. Η δημιουργία συγκεκριμένων λεπτομερειών φωτισμού από το μελετητή φωτισμού, όπως για παράδειγμα η ενσωμάτωση συστημάτων έμμεσου φωτισμού σε ένα χώρο θα πρέπει να εξετάζεται από τα πρώτα στάδια κατασκευής ενός έργου.

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητέ ς Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Τα πορίσματα από την πρόσφατα ολοκληρωμένη έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στις Η.Π.Α. από το ανεξάρτητο ερευνητικό κέντρο με την ονομασία ‘Light Right’ μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα σημεία:

• Ο σωστός και κατάλληλος φωτισμός αυξάνει την παραγωγικότητα.
• Το 29 – 31% των εργαζόμενων σε χώρους με εφαρμογή αποκλειστικά και μόνο άμεσου φωτισμού, αξιολόγησε το περιβάλλον εργασίας του ως άβολο και δυσάρεστο.
• Το 91% των εργαζόμενων που συμμετείχαν στην έρευνα αξιολόγησε ως ιδανικό, ως προς την εξασφάλιση συνθηκών οπτικής άνεσης και δημιουργίας ενός ευχάριστου εργασιακού περιβάλλοντος, ένα σύστημα φωτισμού που περιελάμβανε συνδυασμό άμεσου / έμμεσου φωτισμού, ομοιόμορφο φωτισμό κατακόρυφων επιφανειών (wallwashing) και κάποια μορφή έλεγχου της έντασης του φωτισμού.
• Η δυνατότητα ελέγχου του φωτισμού σε κάθε θέση εργασίας διαπιστώθηκε ότι λειτουργεί θετικά ως προς την παροχή κίνητρου στους εργαζόμενους για αύξηση της παραγωγικότητας τους, ως προς τη διατήρηση της προσοχής στην εργασία τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα καθώς και ως προς την εξασφάλιση μεγαλύτερης ακρίβειας στην εκτέλεση των καθηκόντων τους.
• Οι εργαζόμενοι που ήταν ικανοποιημένοι με το φωτισμό του εργασιακού τους χώρου αξιολόγησαν θετικά και το συνολικό περιβάλλον εργασίας τους.
• Είναι η πρώτη φορά που αναλύθηκε, περιγράφτηκε και αποδείχτηκε ερευνητικά η άμεση σύνδεση του φωτισμού με την παραγωγικότητα, την άνεση και την ικανοποίηση στον εργασιακό χώρο.

Το Γερμανικό Ινστιτούτο Εφαρμογών Φωτισμού με την ονομασία DIAL, είναι ένα από τα πιο αναγνωρισμένα κέντρα ερευνών για το φωτισμό διεθνώς. Το 1999 διεξήγαγε έρευνα σχετικά με τις προτιμήσεις των εργαζόμενων για έναν αριθμό σεναρίων φωτισμού ενός τυπικού εργασιακού χώρου, χρησιμοποιώντας μια σειρά από διαφορετικά συστήματα φωτισμού. Οι εκτιμήσεις των εργαζόμενων έγιναν σε σχέση με τη λειτουργικότητα, την αίσθηση φωτεινότητας και τη συνολικά ικανοποιητική εικόνα του χώρου. Ένα από τα κεντρικά πορίσματα ήταν ότι τα σενάρια φωτισμού του εργασιακού χώρου που περιείχαν επιπλέον φωτισμό ανάδειξης, ιδίως σε πίνακες και επίτοιχα αντικείμενα καθώς και πάνω στα γραφεία, χρησιμοποιώντας φωτιστικά τύπου spotlight ή άλλες σημειακές πηγές φωτισμού, ήταν προτιμητέα σε σχέση με όλα τα υπόλοιπα σενάρια. Τα πορίσματα αυτά ενισχύουν την προσέγγιση ότι βέλτιστα αποτελέσματα μπορούν να εξασφαλιστούν από ένα συνδυασμό από τους διάφορους τύπους φωτισμού (άμεσος, έμμεσος, ανάδειξης, τοπικός, διακοσμητικός κλπ).

Θεόδωρος Δ. Κοντορήγας BSc MBA MSc

Ειδικός Σύμβουλος – Μελετητής Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Μέλος IALD, PLDA, SLL

Κατά το παρελθόν, ο τεχνητός φωτισμός των επαγγελματικών χώρων σχεδιάστηκε κυρίως γύρω από τις νέες ανάγκες που η αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών επέβαλε και επικεντρώθηκε λανθασμένα στον περιορισμό των ανεπιθύμητων αντανακλάσεων στις οθόνες των υπολογιστών. Το ευρύτερο εργασιακό περιβάλλον και οι απαιτήσεις για φωτισμό των καθηκόντων εκείνων που δεν απαιτείται η χρήση υπολογιστή, δυστυχώς αγνοήθηκαν σε πολλές μελέτες φωτισμού επαγγελματικών χώρων. Βέβαια οι εργαζόμενοι σε ένα γραφείο δεν εργάζονται αποκλειστικά σε υπολογιστές αλλά και γράφουν, διαβάζουν, έχουν επαγγελματικές συναντήσεις, κάνουν κοινωνικές συναναστροφές σε μια διαρκή διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών κάθε είδους και με ποικιλία από μέσα. Επίσης τα προβλήματα των ανεπιθύμητων αντανακλάσεων στις οθόνες των υπολογιστών έχουν σε μεγάλο βαθμό περιοριστεί εξαιτίας του γεγονότος ότι οι νέας τεχνολογίας οθόνες είναι πολύ υψηλότερης ευκρίνειας και οπτικής άνεσης  από τις παλιότερες.

Η προσήλωση στην εξάλειψη των ενοχλητικών αντανακλάσεων των φωτιστικών από τις οθόνες των Η/Υ, οδήγησε στη θέσπιση διεθνών και εθνικών προτύπων και συστάσεων για τη βέλτιστη ποσότητα φωτισμού επιφανείας (E, Illuminance σε lux) ανά χώρο / δραστηριότητα και τη μέγιστη τιμή λαμπρότητας του φωτιστικού (L, Luminance σε cd/m²) που απαιτείται.

Τα προαναφερόμενα οδήγησαν τους κατασκευαστές στην παραγωγή πληθώρας φωτιστικών, κυρίως με λαμπτήρες φθορισμού και  αντιθαμβωτικες περσίδες, που χαρακτηρίστηκαν ως ‘κατάλληλα’ για χρήση σε εργασιακούς χώρους με υπολογιστές. Με το τρόπο αυτό ο φωτισμός των γραφείων βασίστηκε αποκλειστικά και μόνο σε μια επαναλαμβανόμενη και σταθερή φόρμουλα: χρήση ενός τύπου φωτιστικού (συνήθως αποκλειστικά άμεσου φωτισμού) όπου η αναγκαία ποσότητα και η διάταξη των φωτιστικών υπολογίζεται πολύ εύκολα και σε ελάχιστο χρόνο είτε με το χέρι είτε με κάποιο πρόγραμμα υπολογιστή, με σκοπό να εξασφαλιστεί ένα συγκεκριμένο επίπεδο φωτισμού στην οριζόντια επιφάνεια εργασίας, που θεωρείται ότι είναι το τυπικό ύψος ενός γραφείου (συνήθως 0,85μ. από το πάτωμα). Όμως ο πραγματικός χώρος του γραφείου που θα πρέπει να φωτιστεί είναι χωρίς αμφιβολία αυτός που ο εργαζόμενος αντιλαμβάνεται και περιλαμβάνει όχι μόνο το γραφείο και τον υπολογιστή του, αλλά και το σύνολο των επιφανειών που τον περιβάλλουν (τοίχοι, οροφή κλπ).

Η  χρησιμοποίηση αποκλειστικά άμεσου φωτισμού δημιουργεί σκοτεινούς τοίχους και οροφές, κάτι που οδηγεί στο πρόβλημα της μη-ισορροπημένης κατανομής των αντιθέσεων (contrasts) στο χώρο. Οι μεγάλες αντιθέσεις μεταξύ φωτισμένων και σκοτεινών επιφανειών είναι κουραστικές για την όραση και μπορούν να οδηγήσουν σε προβλήματα κόπωσης και πονοκεφάλων για το προσωπικό. Επιπλέον, πολλές φορές οι υποφωτισμένες επιφάνειες όπως για παράδειγμα οροφές και τοίχοι, εκλαμβάνονται υποσυνείδητα ως καταθλιπτικές. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι για την επίτευξη των 500 lux στην οριζόντια επιφάνεια εργασίας μόνο με άμεσο φωτισμό απαιτείται σημαντικά μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας εάν η εξασφάλιση ομοιομορφίας του φωτισμού στο χώρο είναι επιθυμητή (προτεινόμενη τιμή > 0.80).

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας BSc MBA MSc

Ειδικός Σύμβουλος – Μελετητής Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Μέλος IALD, PLDA, SLL

Πηγή φωτογραφικού υλικού: Οsram, Rsl, Zumtobel

Ο φωτισμός αποτελεί μια από τις σημαντικότερες παραμέτρους για την εξασφάλιση ποιοτικής διαβίωσης και οπτικής άνεσης σε κάθε σύγχρονο επαγγελματικό χώρο. Οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων 15 ετών στην πληροφορική και στις τηλεπικοινωνίες, έχουν φέρει πραγματική επανάσταση σε κάθε μορφή εργασίας και έχουν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που οι σύγχρονοι χώροι εργασίας σχεδιάζονται, εξοπλίζονται και φυσικά φωτίζονται.

Οι σημερινές επιχειρήσεις απαιτείται να είναι δυναμικές και ευέλικτες ώστε να ανταποκριθούν στις διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της παγκοσμιοποιημένης αγοράς. Το ανθρώπινο δυναμικό  αναγνωρίζεται πλέον ως η πιο σημαντική επένδυση κάθε επιχείρησης, γεγονός που οδηγεί στην ανάγκη δημιουργίας χώρων υψηλών προδιαγραφών από άποψη αισθητικής και εργονομίας, με σκοπό όχι μόνο την παροχή κινήτρων για αύξηση της παραγωγικότητας αλλά και τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση των ποικίλων αναγκών του προσωπικού. Οι νέοι χώροι εργασίας δεν μοιάζουν σε τίποτα με τους παλαιούς: είναι πιο ανοικτοί, πιο ελεύθεροι, πιο ευέλικτοι, προάγουν τη δυναμική επικοινωνία και συμβάλλουν σημαντικά στην βελτίωση της ποιότητας ζωής των εργαζόμενων. Οι απαιτήσεις του σύγχρονου εργαζόμενου από το φωτισμό δεν περιορίζονται μόνο στην εξασφάλιση συνθηκών οπτικής άνεσης και τη μείωση της άμεσης και εξ’ αντανακλάσεως θάμβωσης, αλλά επεκτείνονται στη δημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας για το συγκεκριμένο χώρο και τύπο εργασίας.  

Μέσα στο πλαίσιο αυτό ο φωτισμός (φυσικός και τεχνητός) καλείται να υπερβεί τα αμιγώς ποσοτικά  κριτήρια και να ανταποκριθεί με τρόπο δημιουργικό και ποιοτικό στις νέες απαιτήσεις. Η ανάγκη ύπαρξης μιας ολοκληρωμένης μελέτης φωτισμού, η οποία θα λαμβάνει υπόψη της το σύνολο των αισθητικών, τεχνολογικών, εργονομικών, φωτομετρικών, ενεργειακών και οικονομικών παραμέτρων που συνδέονται με την ποιότητα του φωτισμού σε κάθε επαγγελματικό χώρο, γίνεται ολοένα και πιο έκδηλη. Δυστυχώς στη χώρα μας, ακόμα και σήμερα, πολλές από τις λεγόμενες μελέτες φωτισμού παρέχονται ‘δωρέαν’ ως υποστηρικτό και δελεαστικό στοιχείο πωλήσεων, με τα ανάλογα ‘ακριβά’ αρνητικά αποτελέσματα στην αισθητική και τη λειτουργικότητα των σύγχρονων επαγγελματικών χώρων καθώς και στη ψυχολογία όσων εργάζονται σε αυτούς.

Στόχοι

Πρωταρχικός στόχος κάθε μελέτης φωτισμού και του σχεδιασμού των συστημάτων που την υποστηρίζουν, είναι η πλήρης ικανοποίηση τόσο των γενικών όσο και των ειδικών αναγκών σε φωτισμό όσων εργάζονται σε ένα χώρο, με τη ταυτόχρονη ελαχιστοποίηση της ενέργειας που καταναλώνεται.

Παρόλο που ο ‘σωστός’ και ‘κατάλληλος’ φωτισμός χώρων εργασίας είναι δύσκολο να ορισθεί, θα πρέπει να σχεδιάζεται και να εγκαθίσταται έτσι ώστε να  ικανοποιεί τις ακόλουθες βασικές λειτουργίες:

• Να διευκολύνει την απόδοση στην εκτέλεση του τμήματος εκείνου της εργασίας που εξαρτάται από την απρόσκοπτη χρήση της όρασης των εργαζομένων,

• Να δημιουργεί ένα ποιοτικό εσωτερικό περιβάλλον υψηλών προδιαγραφών με προτεραιότητα την εξασφάλιση συνθηκών οπτικής άνεσης,

• Να εξασφαλίζει την ασφάλεια και τον εύκολο προσανατολισμό των εργαζομένων στο χώρο.

Οι στόχοι αυτοί μπορούν να επιτευχθούν μέσω:

• της κατανόησης της αναγκαίοτητας ύπαρξης μιας ολοκληρωμένης μελέτης φωτισμού, από ειδικούς συμβούλους μελετητές,

• της παροχής της απαιτούμενης ποσότητας φωτισμού, η οποία καθορίζεται από διεθνή και εθνικά πρότυπα κυρίως με βάση τις λειτουργικές ανάγκες κάθε χώρου,

• της ποιότητας του φωτισμού, η οποία εξασφαλίζεται με μια σειρά από παράγοντες όπως είναι η σωστή και ισορροπημένη κατανομή των τιμών λαμπρότητας των επιφανειών στο χώρο, η αποφυγή φαινομένων θάμβωσης, η κατάλληλη επιλογή χρωματικής απόδοσης και θερμοκρασίας χρώματος των πηγών φωτισμού, η ανάδειξη των ιδιαίτερων διακοσμητικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων του χώρου, η δημιουργία κατάλληλων κοντράστ κ.λ.π.

Ο μελετητής φωτισμού καλείται επιπλέον να ανταποκριθεί στην πρόκληση της ουσιαστικής ανάδειξης της αρχιτεκτονικής και της εσωτερικής διακόσμησης του χώρου πάντοτε όμως λαμβάνοντας υπόψη, τρόπους για εξοικονόμηση ενέργειας. Ο κατάλληλος φωτισμός μπορεί να σχεδιαστεί και να εγκατασταθεί με χαμηλό σχετικά κόστος, εάν γίνουν οι σωστές επιλογές και καθορισθούν με σαφήνεια οι στόχοι και οι προτεραιότητες του έργου. Ένας χαμηλός προϋπολογισμός δεν συνεπάγεται κατά ανάγκη και κακό φωτισμό. Παρομοίως, η προμήθεια ποιοτικού εξοπλισμού, που συνεπάγεται και μια γενναία δαπάνη από την πλευρά των επιχειρηματιών, χωρίς την κατάλληλη μελέτη και εφαρμογή, δεν εξασφαλίζει ιδανικές συνθήκες φωτισμού, ούτε ένα ενδιαφέρον και ευχάριστο εργασιακό περιβάλλον που να είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες όσων το χρησιμοποιούν. Η κατανόηση από τους υπευθύνους της σημασίας που ο τεχνητός φωτισμός έχει στην επιτυχία ενός εργασιακού χώρου είναι πολλές φορές το μεγαλύτερο εμπόδιο που θα πρέπει να υπερπηδηθεί. Δυστυχώς, ο κακός φωτισμός των εργασιακών χωρών είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσμα της έλλειψης προσοχής και ουσιαστικού ενδιαφέροντος.

Επένδυση στον ποιοτικό φωτισμό

Τα κύρια οφέλη από τον ποιοτικό φωτισμό σε κάθε επαγγελματικό χώρο είναι:

Αύξηση της παραγωγικότητας.

Ο κατάλληλος φωτισμός είναι απαραίτητος για την εκτέλεση όλων των εργασιών, έτσι ώστε αυτές να εκτελούνται ταχύτερα και να περιορίζονται τα λάθη. Είναι γεγονός ότι έστω και μικρή βελτίωση της παραγωγικότητας αποφέρει σημαντικά κέρδη για την επιχείρηση. Για παράδειγμα, σε μια επιχείρηση που απασχολεί δέκα άτομα, η αύξηση της παραγωγικότητας κατά 3% υπολογίζεται ότι αποφέρει κέρδος ίσο τουλάχιστο με το τετραπλάσιο του ποσού που ξοδεύεται κάθε χρόνο για τη λειτουργία και τη συντήρηση του συστήματος φωτισμού που χρειάζεται για να εκτελεστούν οι εργασίες που πραγματοποιούνται στους αντίστοιχους χώρους. Με τον τρόπο αυτό, η βελτίωση του φωτισμού αποδεικνύεται μια πολύ κερδοφόρα επένδυση για τους επιχειρηματίες.

Βελτίωση της ποιότητας του παραγόμενου έργου.

Ο σωστός φωτισμός του χώρου εργασίας μειώνει τα λάθη και εξοικονομεί το χρόνο που θα χρειαζόταν για τη διόρθωσή τους. Στην περίπτωση βιομηχανικών και βιοτεχνικών κτιρίων, η μείωση των σφαλμάτων συνεπάγεται εξοικονόμηση πρώτων υλών και ενέργειας και διευκόλυνση του ποιοτικού ελέγχου.

Μείωση των απουσιών από την εργασία.

Ο ακατάλληλος φωτισμός του χώρου εργασίας και η θάμβωση, έχουν σαν αποτέλεσμα οι μύες των οφθαλμών να καταβάλλουν εντονότερη προσπάθεια προκειμένου να προσαρμοστούν στις συνθήκες που επικρατούν. Η προσπάθεια αυτή κουράζει τα μάτια και πολύ συχνά προκαλεί πονοκεφάλους. Ο κατάλληλος φωτισμός μπορεί να προλάβει όλα αυτά τα προβλήματα και να περιορίσει τις απουσίες των εργαζόμενων λόγω ασθένειας. Εξάλλου σε χώρους επικίνδυνων εργασιών, όπου απαιτείται η χρήση αιχμηρών αντικειμένων ή χημικών ουσιών κτλ, ο σωστός φωτισμός, είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της σωματικής ακεραιότητας των εργαζομένων. Γενικά, έχει παρατηρηθεί ότι ο καλός φωτισμός βελτιώνει τη διάθεση των εργαζόμενων με αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγικότητας και κατά συνέπεια τη μείωση της υπερωριακής εργασίας και του επιπλέον κόστους που αυτή συνεπάγεται.

Βελτίωση της ασφάλειας του κτιρίου.

Ο κατάλληλος εξωτερικός φωτισμός του κτιρίου αποκαλύπτει τα σημεία που θα μπορούσαν να είναι επικίνδυνα για τους επισκέπτες, όπως για παράδειγμα κλίμακες εξωτερικών διαδρόμων, εισόδους και εξόδους χώρων στάθμευσης κ.ά. Ο φωτισμός επίσης αποθαρρύνει τις απόπειρες βανδαλισμών, διαρρήξεων και άλλων ανεπιθύμητων ενεργειών. Το σύστημα φωτισμού μπορεί να συνδυαστεί με το σύστημα συναγερμού του κτιρίου για πιο αποτελεσματική προστασία από παραβιάσεις.

Καλαίσθητη εμφάνιση και λειτουργικότητα του κτιρίου.

Η εξωτερική εμφάνιση του κτιρίου τη νύχτα και κατά συνέπεια η εικόνα της εταιρίας που δημιουργείται στους πελάτες και στους περαστικούς, μπορεί να επηρεαστεί θετικά από τον καλοσχεδιασμένο συνδυασμό εσωτερικού και εξωτερικού φωτισμού του κτιρίου. Ο εσωτερικός φωτισμός αποτελεί επίσης ένα χρήσιμο μέσο διάκρισης των χώρων με διαφοροποίηση της έντασης, του χρώματος του φωτός κτλ. Όταν μάλιστα πρόκειται για χώρο που υπόκειται σε συχνές λειτουργικές μεταβολές, η επιλογή ενός ευέλικτου συστήματος φωτισμού μπορεί να συνεισφέρει στη σημαντική εξοικονόμηση των εξόδων ανακαίνισης του.

Μείωση του λειτουργικού κόστους του κτιρίου.

Μια σύγχρονη εγκατάσταση έχει σαν αποτέλεσμα τη μείωση του κόστους λειτουργίας και συντήρησης του συστήματος φωτισμού. Μπορεί επίσης να υποβοηθήσει στον περιορισμό δαπανών από άλλες λειτουργίες του κτιρίου όπως για παράδειγμα η θερμότητα που παράγεται από τα φωτιστικά σώματα υποβοηθά κατά τους χειμερινούς μήνες το σύστημα θέρμανσης του κτιρίου.

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας BSc MBA MSc

Ειδικός Σύμβουλος – Μελετητής Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Μέλος IALD, PLDA, SLL

Πηγή  φωτογραφικού υλικού: Οsram, Rsl, Zumtobel

The museum is housed in a building dating back to 1898 (the same year that M.C. Escher was born), a striking example of neoclassical architecture and one of the few remaining in the historic center ofAthens. The main challenge faced by the lighting designer was the necessity to restrain lighting levels in order to protect the light-sensitive works of art while creating not only optimum viewing conditions but also effective display. As a result the process of lighting design became something of a balancing act to provide an effective compromise between these conflicting requirements. The balance attained with the design and specification of a flexible glass fiber optic lighting system that provided UV-free local lighting only where it was really needed. In addition all aspects of light within the display area were considered (general, accent and architectural lighting).