Αρχιτεκτονικός και θεατρικός φωτισμός (Μέρος Α’)

06Οι όροι ΄θεατρικός φωτισμός’ και ‘θεατρικότητα’ χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στον αρχιτεκτονικό φωτισμό για την ακριβέστερη περιγραφή ενός περιβάλλοντος όπου ο τεχνητός φωτισμός έχει σχεδιαστεί με βασική προτεραιότητα τη δημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας ανάλογα με τη χρήση του χώρου κατά τη διάρκεια της ημέρας ή/και της νύκτας. Επίσης συχνά ο φωτισμός που προσθέτει ένταση, δυναμισμό και τελικά ενδιαφέρον σε ένα εσωτερικό ή εξωτερικό χώρο, χαρακτηρίζεται ως ‘δραματικός’. Οι συχνές αυτές αναφορές και παραπομπές στο χώρο του θεάτρου αλλά και γενικότερα στον ευρύτερο χώρο του θεάματος δεν είναι καθόλου τυχαίες. Οι χώροι αυτοί, με συσσωρευμένη εμπειρία και πλούτο αισθητικών στυλ, υπήρξαν πάντοτε και συνεχίζουν να είναι πεδία δημιουργικών πειραματισμών και εφαρμογής πρωτοποριακών ιδεών. Για το λόγο αυτό αποτελούν και μια από τις σημαντικότερες και αυθεντικότερες πήγες έμπνευσης για κάθε μελετητή φωτισμού. Στους χώρους αυτούς ο σχεδιασμός φωτισμού ξεφεύγει από την αυστηρά τεχνοκρατική του φύση και γίνεται πολύ περισσότερο ‘τέχνη’, εξυπηρετώντας βέβαια πάντοτε την τέχνη του δημιουργού επί σκηνής.

Αρκετοί είναι βέβαια οι αρχιτέκτονες, οι μηχανικοί και οι μελετητές που είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικοί ως προς τη χρήση και τη σημασία των όρων αυτών. Ο φόβος τους είναι ότι οι τεχνικές αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο αρχιτεκτονικό περιβάλλον, αποκλειστικά και μόνο για τη δημιουργία ενός εύκολου εντυπωσιασμού, χωρίς την απαραίτητη κατανόηση και το σεβασμό στην αρχιτεκτονική δημιουργία. Η αλήθεια είναι ότι η τεραστία ανάπτυξη στην τεχνολογία τόσο του αρχιτεκτονικού όσο και του θεατρικού εξοπλισμού στις μέρες μας, εμπεριέχει σημαντικούς κινδύνους από την αλόγιστη και ‘εύκολη’ χρήση των πανίσχυρων αυτών εργαλείων. Αυτό που θα πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι η τεχνολογία είναι διαθέσιμη, αλλά μόνο για να εξυπηρετήσει μια ιδέα, ένα σκοπό, ένα όραμα.

Θεατρικός φωτισμός

Το θέατρο έχει πολλές μορφές. Μπορεί να είναι τόσο διαφορετικό όσο μια παράσταση για έναν ηθοποιό σε ένα έργο του Beckett ή ένα φαντασμαγορικό west-end μιούζικαλ. Το θέατρο περικλείει ένα τεράστιο λεξικό από αισθητικά στυλ, όπως για παράδειγμα μινιμαλισμός, κλασικισμός, κονστρουκτιβισμός κλπ. Στην αρχιτεκτονική, τα αποτελέσματα από τη χρήση τεχνικών θεατρικού φωτισμού είναι παρομοίως ποικίλα. Έτσι ο φωτισμός μπορεί να είναι φανερός ή να υπονοείται, να είναι άμεσος ή κρυφός, διακοσμητικός ή μινιμαλιστικός, σύγχρονος ή παραδοσιακός. Πως μπορούν όμως οι ιδιαίτερες ποιότητες και η άξια των τεχνικών αυτών να αναγνωριστούν από τη στιγμή που δεν υπάρχει ένας και μοναδικός τρόπος εφαρμογή τους ;

Η απάντηση είναι ότι η θεατρικότητα στον αρχιτεκτονικό φωτισμό αποκαλύπτεται μέσα από τη διαδικασία σχεδιασμού του και από τον τρόπο που ανταποκρίνεται στις αλλαγές στη χρήση ενός χώρου κατά τη διάρκεια της ημέρας ή/και της νύκτας. Σε καμία άλλη εφαρμογή αρχιτεκτονικού φωτισμού το γεγονός αυτό δεν είναι πιο ξεκάθαρο από το χώρο των ξενοδοχείων και των λοιπών χωρών αναψυχής (εστιατόρια, bars, καφε, θεματικά πάρκα κλπ). Οι μεγάλες πολυεθνικές αλυσίδες ξενοδοχείων πρώτες συνειδητοποίησαν πριν πολλά χρόνια ότι ο χώρος του ξενοδοχείου πρέπει να είναι ένα καλοστημένο σκηνικό που να ανταποκρίνεται και αν είναι δυνατόν να ξεπερνάει τις προσδοκίες του πελάτη. Κατανόησαν επίσης  τη σημασία της δημιουργίας ενός χώρου με ταυτότητα και χαρακτήρα. Για τους λόγους αυτούς, ήταν οι πρώτες που αξιοποίησαν το ταλέντο και τη φαντασία των μελετητών φωτισμού εκτιμώντας την μοναδική τους ικανότητα να εγχέουν θεατρικότητα στα ξενοδοχεία τους. Πολλοί από τους διασημότερους σήμερα μελετητές φωτισμού διεθνώς, ξεκίνησαν την καριέρα τους στο φαντασμαγορικό κόσμο του θεάματος πριν κληθούν να μεταφέρουν το ταλέντο και την εμπειρία τους στο χώρο του αρχιτεκτονικού φωτισμού.

Ομοιότητες  

Ο μελετητής αρχιτεκτονικού φωτισμού αρχικά αναλύει ένα χώρο και προσπαθεί να ανακαλύψει τις ιστορίες που ενυπάρχουν σε αυτόν. Μέσα από συζητήσεις με τους ιδιοκτήτες και τους αρχιτέκτονες αντιλαμβάνεται το πως η χρήση του χώρου αλλάζει κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύκτας και πως οι χρήστες κινούνται καθ’ όλο το 24-ωρο. Μαθαίνει επίσης εάν ο χώρος έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να εμπνέει για παράδειγμα σεβασμό, χαρά, ησυχία, ηρεμία ή κάποιο άλλο συναίσθημα και για το ποια αρχιτεκτονικά ή διακοσμητικά στοιχεία προορίζονται να τραβήξουν την προσοχή. Με τον ίδιο τρόπο η ομάδα σχεδιασμού μιας θεατρικής παράστασης εξετάζει τους κατάλληλους τρόπους για τη μεταμόρφωση του δεδομένου σκηνικού χώρου έτσι ώστε να εξυπηρετεί τη δραματοποίηση του έργου, την αφήγηση δηλαδή του έργου στο συγκεκριμένο θεατρικό χρόνο. Παρομοίως, ο αρχιτεκτονικός φωτισμός λειτουργεί πάντα αρμονικά με την αρχιτεκτονική και εσωτερική διακόσμηση του χώρου όπως αυτές μεταμορφώνονται κατά τη διάρκεια του 24-ωρου. Το πρωί για παράδειγμα, θέλουμε τα πράγματα να είναι πιο ζωηρά και γεμάτα ενέργεια ενώ το βράδυ επιθυμούμε ένα πιο χαλαρό περιβάλλον. Έτσι ενώ ο χώρος παραμένει ο ίδιος αυτό που αλλάζει είναι η χρήση του και κατ’ επέκταση η ατμόσφαιρα του. Και ο φωτισμός είναι ο πλέον σημαντικός παράγοντας για τη δημιουργία της ατμόσφαιρας αυτής.

Για πετύχει τους προαναφερθέντες στόχους, ο αρχιτεκτονικός φωτισμός δανείζεται συχνά τεχνικές από άλλους χώρους με πολύχρονη εμπειρία όπως για παράδειγμα το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη σκηνογραφία και γενικότερα τη βιομηχανία του θεάματος. Η τεχνική που πολύ συχνά χρησιμοποιείται από τους πιο έμπειρους μελετητές φωτισμού βασίζεται στη δημιουργία πολλαπλών στρωμάτων ή επιπέδων φωτισμού (layers of light). Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται κατ’ κόρον για το φωτισμό μιας σκηνής. Έτσι όπως στο θέατρο έχουμε ομάδες από φώτα που είναι τοποθετημένα εμπρός, πίσω, πάνω και πλάγια της σκηνής, καθώς και αλλά φώτα για ειδικές ανάγκες (όπως πχ. τα λεγόμενα follow spots),  ο σχεδιασμός αρχιτεκτονικού φωτισμού δομείται κατά παρόμοιο τρόπο. Έτσι μπορούν να υπάρχουν ένα ή περισσότερα στρώματα από χωνευτά φωτιστικά οροφής (downlights), ένα στρώμα έμμεσου φωτισμού (‘κρυφός’ φωτισμός κυρίως με χρήση λαμπτήρων ψυχρής καθόδου σε ειδικά διαμορφωμένες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες), ένα στρώμα διακοσμητικού φωτισμού (διακοσμητικά φωτιστικά όπως για παράδειγμα πολυέλαιοι, επιτραπέζιες λάμπες και φωτιστικά δαπέδου), πιθανότατα ένα στρώμα προβολών από ειδικό εξοπλισμό στους τοίχους και ένα ή και περισσότερα στρώματα φωτισμού με χρήση χρώματος. Ο μελετητής φωτισμού επιλέγει τα αρχιτεκτονικά, διακοσμητικά (πχ έργα τέχνης, γυάλινες επιφάνειες) ή και λειτουργικά στοιχεία (για παράδειγμα το χώρο της κεντρικής εισόδου ή της ρεσεψιόν ενός ξενοδοχείου) που απαιτούν ή θα μπορούσαν να ωφεληθούν σημαντικά από φωτισμό ανάδειξης και προσθέτει και το στρώμα αυτό στα προαναφερθέντα. Με το τρόπο αυτό της δημιουργίας πολλαπλών στρωμάτων φωτισμού ο μελετητής έχει στη διάθεση του μια μεγάλη γκάμα εργαλείων τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσει ανάλογα με το χρόνο της ημέρας ή της νύκτας για να συνθέσει την επιθυμητή εικόνα και να δημιουργήσει την κατάλληλη κάθε φορά ατμόσφαιρα. Πρόκειται με αλλά λόγια για μια σκηνοθεσία του αρχιτεκτονικού χώρου με κύριο εργαλείο το φως, το χρώμα, την ένταση και την κατεύθυνση του, πάντοτε όμως με γνώμονα το πώς η χρήση του χώρου αλλάζει στο χρόνο.

 

Θεόδωρος Δ. Κοντορήγας BSc MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες

Ειδικοί Σύμβουλοι – Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s